الف - كناره گيرى از كشمكشهاى سياسى نخستين خط مشى كلّى امام صادق ( ع ) دربرنامهء اصلاحى خود ، كناره گيرى كامل ازمسائل سياسى جارى بين امويان و عباسيان بود . در آن دوران ، با آنكه داغترين و فراگيرترين شعار ، شعار حمايت از اهل بيت و « الرضا من آل محمد » بود و در ميان علويان ، كسى كه امامت و رهبرىاش مورد اتفاق نظر همگان بود ، امام صادق ( ع ) بود ؛ چرا كه شايسته‌تر از او درميان علويان نبود ؛ با اين حال ، آن حضرت به ميدان نرفت ؛ چون از سياستهاى پشت پرده طرّاحان شعارهاى ياد شده و فرجام كار حكومت آگاهى داشت . انقلابيون در دوران مبارزه سعى مىكردند امام صادق ( ع ) را نيز درجلسات خود شركت داده او را همراه خود سازند ، ولى آن حضرت در حدّ امكان شركت نمىكرد و وقتى هم حضور مىيافت موضعى اتّخاذ مىكرد كه حاضران نتوانند از آن براى اهداف خود سوء استفاده كنند . در جلسه مهمّ « ابواء » كه همه سران عباسى و علوى به منظور تعيين خليفه آينده گرد آمده بودند ، پس ازآنكه همگان با محمدبن عبداللّه بيعت كردند ، در پى امام صادق ( ع ) نيز فرستادند تا در جلسه شركت كند . امام ( ع ) درجلسه حاضر شد . عبدالله بن حسن گزارشى از تصميمات جلسه و بيعت همگان با فرزندش محمّد را به محضر امام ( ع ) داد . امام با بيانى صريح و لحنى دلسوزانه ايشان را از اين كار باز داشت و به حاضران فهماند كه وى مخالف با اين اقدام است ؛ با اين حال براى آنكه تصور نكنند امام با اصل حركت و نهضت آنان عليه امويان مخالف است ، خطاب به عبداللّه بن حسن فرمود : « وَانْ كُنْتَ انَّما تُريدُ انْ تُخْرِجَهُ غَضَباً لِلَّهِ وَ ليَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهى عَنِ الْمُنْكَرِ فَانَّا وَاللَّهِ لا نَدَعُكَ » « 1 » و چنانچه هدف شما از قيام ، مبارزه با ستمگران براى رضاى خدا و امر به معروف و نهى ازمنكر است ، من نيز دركنار شمايم و شما را تنها نخواهم گذاشت . امام صادق ( ع ) در برابر سران عباسى در دوران مبارزه ، موضع خاصى اتخاذ نكرد و

--> ( 1 ) - مقاتل الطالبيين ، ص 141 .