4 - مذهب حسن بصرى ( م : 110 ) 5 - مذهب اعمش ( م : 148 ) 6 - مذهب ابن ابى ليلى ( م 148 ) 7 - مذهب اوزاعى ( م : 157 ) 8 - مذهب سفيان ثورى ( م : 161 ) 9 - مذهب ليث بن سعد ( م : 175 ) 10 - مذهب سفيان بن عُيَيْنَه ( م : 198 ) « 1 » البته بجز سه مذهب فقهى نخست ، مذاهب ديگر پس از درگذشت پرچمدار مذهبشان در سير زمان ، منقرض و به فراموشى سپرده شدند ، ولى در دوران امام صادق ( ع ) همهء آنها كم و بيش فعال بودند و براى خود مقلدان و پيروانى داشتند . درنتيجه يك جنگ گستردهء اعتقادى در زمينهء مسائل فقهى در جريان بود . ج - كلام : فرقه‌ها و نحله‌هاى فكرى و فرهنگى به علوم قرآنى و فقهى محدود نمىشد ، بلكه داغتر وهيجان انگيزتر از مسائل فقهى ، مسائل كلامى يعنى : مسائل مربوط به اصول دين بود كه موجب پديدار گشتن فرقه‌هاى زيادى درجامعهء اسلامى شد كه مهمترين آنها عبارت بودند از : شيعه ، معتزله ، اشاعره و مرجئه . « 2 » بحث اساسى اين گروهها دربارهء خدا وصفات او ، توحيد و ثنويّت ، وحى و نبوّت ، قضا و قدر ، جبر و اختيار و ديگر مسائل اعتقادى بود . كشمكشها ، مجادلات و مناظرات اين گروهها با يكديگر و در پاره‌اى موارد با پيشواى ششم و ياران آن حضرت ، بيانگر حساسيّت و جايگاه ويژهء مباحث كلامى در اين دوره از تاريخ اسلام است . د - ماديگرى : تفكر ديگرى كه در دورهء امامت امام صادق ( ع ) رواج پيدا كرد و از همهء

--> ( 1 ) - براى آگاهى بيشتر از اين مذاهب به الامام الصادق والمذاهب الاربعة ، ج 1 ، ص 154 - 170 رجوع كنيد . لازم به يادآورى است كه ظهور احمد بن حنبل و نشوونماى مذهب وى بعد از دوران امامت امام صادق ( ع ) بوده ( متوفى 241 ) است از اين رو ، ما به مذهب وى اشاره نكرديم . ( 2 ) - در بخش تاريخ زندگى امام باقر ( ع ) به اجمال به معرفى اين فرقه‌ها پرداختيم . در بخش مبارزه امام صادق با مسكهاى انحرافىنيز در حدّ لازم به بحث دربارهء عقايد برخى از اين گروهها مىپردازيم . از اين رو ، در اينجا از تفصيل دراين مورد صرف نظر مىكنيم .