مقدمه براى شناخت نهضت خونين عاشورا ، تجزيه و تحليل دو عنصر سازندهء قيام ضرورى است . الف : حوادث و تحوّلات فرهنگى ، سياسى ، اجتماعى و اقتصادى كه در جامعه اسلامى تا سال 61 هجرى رخ داده‌بود كه زمينه‌ساز عكس‌العمل امام حسين ( ع ) به‌شمار مىرفت . ب : عكس‌العملى كه قهرمان نهضت ، حسين بن على ( ع ) ، در حادثه عاشورا در برابر انحرافات فرهنگى ، سياسى و اجتماعى از خود بروز داد كه اين جهت ، بستگى زيادى به شخصيت امام ( ع ) دارد . عامل نخست در بخش‌هاى گذشته كاملًا مورد بحث قرار گرفت ؛ اجمالًا اينكه جامعه اسلامى به تدريج تا سال 61 هجرى از جهات گوناگون ، با ارزش‌هاى دينى فاصله زيادى پيدا كرده بود . از نظر سياسى تا آنجا سقوط كرده بود كه جوان شراب‌خوار و فاسدى چون يزيد بن معاويه ، به‌عنوان خليفه و حاكم مسلمانان معرّفى گرديد . لذا امام حسين ( ع ) فرمود : انَّا لِلَّهِ وَ انَّا الَيْهِ راجِعُونَ « 1 » وَ عَلَىالْاسْلامِ السَّلامُ اذا بُلِيَتِ الْامَّةُ براعٍ مِثْلِ يَزيدِ ؛ « 2 » همه از خداييم و به‌سوى او بازمىگرديم ، وقتى امّت ( پيغمبر ( ص ) ) گرفتار حاكمى چون يزيد شوند بايد با اسلام وداع كرد .

--> ( 1 ) - مقتل الحسين موفّق بن احمد مكّى ، ج 1 ، تحقيق محمّد السماوى ، قم ، انوارالهدى ، 1418 ، ص 268 . ( 2 ) - بقره ، آيه 156 . اين آيه شريفه ، به كلمهء استرجاع مشهور است و هنگام شنيدن خبر تأثرانگيز و غمناك گفته مىشود .