و در مقابل علم و رفتار برخاسته از علم و دين به‌كار رفته است . و قرآن كريم دوران پيش از ظهور اسلام را از آن جهت كه علم و دين حاكميت نداشته ، عصر جاهلى ناميده است . « 1 » دكتر جواد على دراين باره مىگويد : « جاهليت اصطلاحى است كه . . . بر حالت اعراب در روزگار پيش‌از اسلام اطلاق مىشود ، تا آن‌را از حالت پس‌از ظهور اسلام جدا گرداند . » « 2 » علّامه طباطبايى قدس سره مىفرمايد : « انَّ الْقُرآنَ يُسَمّى عَهْدَ الْعَرَب الْمُتَّصِلُ بِظُهُورِ الْاسْلامِ بِالْجاهِليَّةِ وَ لَيْسَ الَّا اشارَةً مِنْهُ الى انَّ الْحاكِمَ فيهِمْ يَوْمَئِذٍ الْجَهْلُ دُونَ الْعِلْمِ وَ انَّ الْمُسَيْطِر عَلَيْهِمْ فى كُلِّ شَىْءٍ الْباطِلُ دُونَ الْحَقِّ » « 3 » قرآن كريم آنچه را كه از نادانى و وهم آدمى نشأت مىگيرد علامت جهل و صاحب آن را جاهل مىداند : « قالُوا اتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ اعُوذُ بِاللَّهِ انْ اكُونَ مِنَ الْجاهِلين » « 4 » قوم [ موسى ] گفتند ما را به تمسخر گرفته‌اى ( كشتن گاو با يافتن قاتل چه تناسبى دارد ) موسى گفت : « به خدا پناه مىبرم از اينكه از جاهلان باشم » . و در سورهء اعراف بخشايشگرى و به نيكى واداشتن را در برابر جاهليت آورده است . « خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ اعْرِضْ عَنِ الْجاهِلينَ » « 5 » دكتر شوقى ضيف پس از نقل برخى از آيات و روايات در اين مورد مىگويد : « از همهء اين شواهد چنين استفاده مىشود كه ريشه جهل از قديم به‌معناى تندى و خيره‌سرى و بىخردى به‌كار رفته و عصر جاهليت با همه جنبه‌هاى شرك‌آميز و اخلاق مبتنى بر عصبيّت و انتقامجويى و خونخوارى و تبهكارى و سيه‌كارىاش به عصر نزديك اسلام -

--> ( 1 ) - تاريخ الادب العربى ( العصر الجاهلى ) ، شوقى ضيف ، ترجمه عليرضا ذكاوتى ، ص 47 . ( 2 ) - تاريخ مفصل عرب قبل از اسلام ، جواد على ، ترجمه حسين روحانى ، ج 1 ، ص 45 . ( 3 ) - الميزان ، علامه سيد محمدحسين طباطبايى ، ج 4 ، همانا قرآن ، عهد مقارن ظهور اسلام را جاهليت ناميده است و اين اشاره است به اينكه « جهل » حاكم بر آن جامعه بود . نه « علم » و « باطل » بر هر چيز سيطره داشته است نه « حق » . ( 4 ) - بقره ( 2 ) ، آيهء 67 . ( 5 ) - اعراف ( 7 ) ، آيهء 199 .