بنابراين ، چنين به نظر مىرسد كه در سيرهء نبوى تدوين شده توسط آل زبير ، دو گرايش وجود داشته است ؛ نخست ، بيان سيرهء آل زبير و كسانى كه با آنان ارتباط نسبى و سببى داشته‌اند ؛ و در مرحله بعد ، انتخاب و گزينش اخبارى كه حكام اموى و عباسى نسبت به آنها حساسيتى نداشته‌اند ، بلكه مسأله گاه به عكس هم بوده ، چنان كه بيان شد . حتى آنان از نقل اين كه معاويه كاتب وحى بوده دريغ نكرده‌اند . 4 . نكتهء ديگر اين كه برخى از روايات آنان كه توسط ابن اسحاق گزارش شده ، در سيرهء ابن هشام موجود نيست ؛ اما ابن سعد ، خليفة بن خياط ، بلاذرى و طبرى آنها را گزارش كرده‌اند . اين فقدان ، يا ناشى از نسخهء سيرهء ابن اسحاق به روايت زياد بن عبد الله بكايى ( م . 183 ه . ) بوده كه ابن هشام آن را تلخيص نموده « 1 » و يا ابن كه ابن هشام آنها را حذف كرده است . « 2 » همين مسأله دربارهء اخبار واقدى نيز صادق است ، كه ابن سعد آنها را در طبقات آورده است . « 3 » 5 . در برخى از روايات ، سلسله سند به طور كامل بيان نشده است . اين نقيصه ، گاه با مراجعه به كتب ديگر - هر چند موارد آن بسيار اندك است - رفع مىگردد ؛ مثلا بلاذرى از ابن اسحاق ، از يحيى بن عباد ، از عباد بن عبد الله خبرى را دربارهء چگونگى غسل رسول خدا ( ص ) آورده ؛ « 4 » اما سند همين روايت در سيرهء ابن هشام چنين آمده است : « يحيى بن عباد عن عباد بن عبد اللّه عن عائشه » . « 5 » همچنين ابن اسحاق ، از زهرى ، از عروه « حديث افك » را نقل كرده است ، « 6 » در حالى كه طبرى اين خبر را از عروه و او از عايشه آورده است ، « 7 » و گاه با مقايسه روايات با هم ، مثلا ، محمد بن جعفر بن زبير از عروه ، ماجراى نامهء

--> ( 1 ) . مؤيد اين مطلب آن است كه طبرى سيرهء ابن اسحاق را از سلمة بن مفضّل اخذ كرده است . ( معجم الادباء ، ج 18 ، ص 50 ) . ( 2 ) . اين روايات را مىتوان از منابع زير به دست آورد : 1 ) طبقات ابن سعد ، ج 8 ، ص 185 ؛ 2 ) تاريخ خليفة بن خياط ، ص 21 ( دو روايت ) و ص 27 ؛ 3 ) انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 258 و 442 ؛ ج 2 ، ص 209 ؛ 4 ) تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 344 و 377 و 420 و 556 ؛ ج 3 ، ص 120 ، 194 و 195 . ( 3 ) . ناگفته پيداست كه مقصود ، روايات مربوط به غزوات است كه در مغازى او موجود نيست . ( 4 ) . انساب الاشراف ، ج 2 ، ص 245 . ( 5 ) . سيرة النبويه ، ج 4 ، ص 313 . ( 6 ) . سيرة النبويه ، ج 3 ، ص 309 . ( 7 ) . تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 611 .