مىباشد . هشام كه از اين ماجرا خرسند نبود ، آن را تكذيب كرده و ابن اسحاق را به كذب متهم نموده است . « 1 » اما ابو حاتم و ذهبى اين سوء ظن او را بىمورد دانسته ، گويند : شايد ابن اسحاق در مسجد از زن او حديث شنيده يا در خانه ميان آنان پرده‌اى حائل بوده است . « 2 » بيشتر زندگى هشام در مدينه سپرى شد ؛ اما در اواخر عمر به عراق آمد . در سال 120 ه . در اواخر ولايت خالد بن عبد الله قسرى بر عراق ، وارد بصره شد . « 3 » وهيب بن خالد بصرى از موقعيت علمى او در آنجا چنين ياد مىكند : « وى نزد ما چون حسن بصرى و ابن سيرين بود » . « 4 » بار ديگر در زمان خلافت منصور عباسى وارد كوفه و سپس بغداد شد « 5 » و تا آخر عمر در همان جا اقامت گزيد . هشام در قيام نفس زكيه ( محمد بن عبد الله بن حسن ) شركت و با او بيعت كرد ؛ اما وقتى نفس زكيه كشته شد و منصور بر مكه غلبه كرد ، هشام عذر خواست و او نيز از تقصيرش درگذشت . « 6 » پس از آن ، از نديمان منصور گشت ؛ به طورى كه يك بار هشام خواست دست او را ببوسد . « 7 » در مقابل ، منصور عباسى قرض هشام را كه به هزار درهم مىرسيد ، پرداخت كرد . « 8 » مسأله‌اى كه دربارهء ورود او به عراق مطرح شده ، اين است كه علماى مدينه ، از جمله مالك ، از اين دوران به بعد نسبت به احاديث هشام اعتماد نداشته‌اند ؛ زيرا در نقل حديث براى مردم عراق ، به دليل كهولت سن دچار اشتباه و وهم و گاه تناقض مىشد ، همچنين آنها را مرسل نقل مىكرد . « 9 » دهبى اين اشكال را وارد ندانسته ؛ چرا كه براى افرادى چون وكيع و شعبه و حتى خود مالك همين مسأله واقع شده است و آنان نيز احاديثى را مرسل نقل كرده‌اند . « 10 » مشهور اين است كه هشام به سال 146 ه . در سن 87 سالگى در بغداد وفات كرد و منصور عباسى بر او نماز خواند و او را در مقبرهء خيزران به خاك سپردند . « 11 »

--> ( 1 ) . ابن سيد الناس ، عيون الاثر ، ج 1 ، ص 61 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 3 ، ص 470 ؛ ثقات ، ج 7 ، ص 381 . ( 2 ) . ميزان الاعتدال ، ج 3 ، ص 470 . ( 3 ) . تاريخ خليفه ، ص 276 . ( 4 ) . تاريخ الاسلام ، حوادث سال 141 - 160 ، ص 321 . ( 5 ) . وفيات الاعيان ، ج 6 ، ص 80 و 81 . ( 6 ) . انساب الاشراف ، ج 3 ، ص 332 . ( 7 ) . تاريخ بغداد ، ج 14 ، ص 39 ؛ منتظم ، ج 8 ، ص 101 . ( 8 ) . همان جا . ( 9 ) . تاريخ بغداد ، ج 14 ، ص 40 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 4 ، ص 302 . ( 10 ) . ميزان الاعتدال ، ج 4 ، ص 302 . ( 11 ) . تاريخ بغداد ، ج 14 ، ص 41 ؛ وفيات الاعيان ، ج 6 ، ص 80 و 81 .