131 ، 134 ) و هشت حديث از انس بن مالك است ( 38 ، 40 ، 70 ) از اين هشت حديث آخر نيز سه حديث از بخارى ( 70 ، 131 ، 134 ، 135 ) و دو حديث از مسلم ( 70 ، 128 ) مىباشد . نه حديث به جابر بن عبد اللّه مىرسد كه هشت حديث آن از طريق مسلم « 1 » و يكى از طريق احمد بن حنبل است ( 61 ) . پنج حديث نيز از اسامة بن زيد ( 85 ، 86 ، 126 ، 129 ) ، چهار حديث از عروة بن مضرس ( 88 ، 89 ) و سه حديث به عبد الرحمن بن معمر ديلمى ( 90 ، 119 ، 120 ) مىرسد . برخى از صحابه نيز تنها يك يا دو حديث دارند ؛ به عنوان مثال : از على ابن ابى طالب ( ع ) دو حديث ( 109 ، 101 ) ، عمر بن خطاب يك حديث ( 37 ) ، عبد اللّه بن مسعود دو حديث ( 87 ، 100 ) ، ابو هريره دو حديث ( 46 ، 47 ) ، سائب بن عبد اللّه دو حديث ( 59 ، 60 ) ، اسماء بنت ابى بكر دو حديث ( 71 ، 93 ) ، ميمونه يك حديث ( 78 ) ، ام حبيبه يك حديث ( 92 ) ، و فضل بن عباس دو حديث ( 97 ، 99 ) ، قدامة بن عبد اللّه يك حديث ( 98 ) ، زيد بن ارقم يك حديث ( 33 ) ، اسامة بن شريك دو حديث ( 121 ، 123 ) ، جبير بن مطعم يك حديث ( 114 ) ، ام سلمه دو حديث ( 69 ، 117 ) ، آورده است . ابن شهاب زهرى در طريق شش حديث آمده ( 99 ، 120 ، 122 ، 129 ، 130 ) و احمد بن حنبل در طريق چهار حديث ( 61 ، 81 ، 101 ، 113 ) و اوزاعى در طريق دو حديث ( 130 ) . ابن حزم با شيوه‌اى كه به سبك محدثين اعمال كرده ، توانسته است بر پايهء احاديث شريف نبوى كه با سلسله سندى استوار از طريق رواتى قابل اعتماد به نسل وى رسيده ، دلايل محكمى بر درستى معلوماتى كه دربارهء حجة الوداع آورده اقامه كند . اين تلاش ابن حزم از تلاشهاى با ارزشى است كه علم حديث را به استخدام ارزيابى حقايق تاريخى درآورده است . اين روش از چنين عالمى كه در علوم دين محققانه مىانديشد ، غريب نمىنمايد . او در دانش تاريخ و انساب نيز فردى مبرز و برجسته است . در جمع مىتوان فهرست منابع كتاب حجة الوداع « 2 » را به اين شرح ياد كرد : 1 . صحيح بخارى ، 2 . صحيح مسلم ، 3 . سنن ابى داود ، 4 . سنن نسائى ، 5 . موطأ مالك ،

--> ( 1 ) . همان ، ص 50 ، 56 ، 61 ، 66 ، 67 ، 75 ، 101 ، 123 . ( 2 ) . نويسندهء مقالهء فوق ، فهرست منابع كتاب حجة الوداع را به دست نداده ، در حالى كه در مقدمهء چاپ جديد حجة الوداع ، فهرست اين مآخذ آمده است و ما تنها نام آن كتابها را كه بيشتر آثار حديثى است ، در اينجا افزوديم ( مترجم ) .