عبد البر ( م . 463 ه . / 1070 م . ) ، حافظ ابن حزم ظاهرى ( م . 458 ه . / 1065 م . ) ، عبد الله بن عزيز بكرى ( م . 487 ه . / 1085 م . ) و شمارى ديگر كه تأليفات آنها را ياد خواهيم كرد . پس از آن ، آثارى كه دربارهء سيره نگاشته شده ، رو به فزونى رفته و عالمان در شيوه‌هاى تأليف و نيز پرداختن به ابعاد آن ، به ابتكار دست زده‌اند . اين روند ، مطابق همان روندى است كه در شرق ، در قالب نظم يا نثر جريان دارد ، « 1 » موضوعاتى مانند : اسماء رسول الله ( ص ) ، مولد ، مبعث ، خصايص ، فضايل ، شمايل ، اعلام نبوت ، مغازى و يا تركيبى از همهء اينها . مؤلف اين سطور كوششى براى جمع آورى اين آثار كرده و فهرست حاضر را ، البته نه با ادعاى استقصاى كامل بلكه بيشتر به عنوان نمونه‌هايى از آنها ، ارائه مىدهد : مغازى رسول الله ( ص ) ، عبد الملك بن حبيب ( م . 239 ه . / 854 م . ) « 2 » الدلائل أو شرح غريب الحديث ، « 3 » قاسم بن ثابت بن حزم سرقسطى ( 255 - 302 ه . / 868 - 914 م . ) « 4 » او تأليف اين كتاب را آغاز كرد ، اما به پايان نبرد و پس از مرگ وى ، پدرش ثابت بن حزم سرقسطى ( 217 - 313 ه . ) « 5 » آن را كامل كرد . اختصار سيرة رسول الله ( ص ) ، « 6 » ابو عيسى يحيى بن عبد الله بن يحيى بن يحيى بن يحيى ليثى ( م . 368 ه . / 979 م . ) « 7 » اعلام النبوة و دلالات الرسالة ، « 8 » قاضى الجماعه ابو مطرف عبد الرحمن بن محمد بن فطيس ( م . 402 ه . / 1011 م . ) « 9 »

--> ( 1 ) . ر . ك : كشف الظنون ، ج 2 ، ص 1012 ، عبارت حاجى خليفه دربارهء علم سيره و فنون آن . ( 2 ) . ر . ك : ديباج المذهّب فى تراجم اعيان المذهب ، ج 2 ، ص 13 . ( 3 ) . ر . ك : الفهرسه ، ص 191 ؛ تاريخ ابن الفرضى ، ج 1 ، ص 361 ؛ سخاوى در الاعلان ضمن كتابهاى « دلائل النبوه » از آن ياد كرده است ، ر . ك : علم التاريخ عند المسلمين ، ص 532 . ابن سيد الناس در عيون الأثر ، ج 1 ، ص 265 از آن نقل كرده است . نيز ر . ك : مصادر السيرة و تقويمها ، ص 44 . آنچه از اين كتاب بر جاى مانده ، جزء دوم و سوم است كه در معهد مخطوطات قاهره مىباشد . جزء دوم به شماره 89 ( مغرب ثانيه ) ، الخزانة العامه در رباط و در 153 برگ در نسخه‌اى كهن به خط اندلسى بسيار نفيس . جزء سوم به رقم 90 ( مغرب ثانيه / الخزانة العامه ) در 154 برگ ؛ ر . ك : قوائم مصورات المغرب ، قائمهء دوم ، 1975 . ( 4 ) . ر . ك : تاريخ ابن الفرضى ، ج 1 ، ص 360 - 361 . ( 5 ) . همان ، ج 1 ، ص 100 . ( 6 ) . الفهرسه ، ص 232 . ( 7 ) . تاريخ ابن الفرضى ، ج 2 ، ص 192 . ( 8 ) . ابن بشكوال در الصله ( ص 311 ) از آن ياد كرده و سخاوى در الاعلان در ضمن كتابهاى دلائل النبوة آن را آورده است . ر . ك : علم التاريخ ، ص 536 ؛ مصادر السيره و تقويمها ، ص 44 . ( 9 ) . وى از مشايخ ابن عبد البر ، از برجستگان عالمان اندلسى و از محدثانى است كه آثار زيادى در علم رجال و سيره و اخبار دارد . ر . ك : الصله ، ص 309 - 313 .