گرديد . « 1 » و بدين ترتيب ، زمينهء تأليف تراجم فراهم آمد و يكى از گونه‌هاى مختلف تاريخ‌نگارى اسلامى پديدار گشت . اين نوع تراجم نگارى كه خود بخشى از سيره بود ، راهى براى فهم و تفسير و دريافت شأن نزول آيات و احاديث گرديد و زمينه‌اى براى مطالعه در زندگى و گفتار و كردار صحابه را به وجود آورد ؛ صحابه‌اى كه توانسته بودند بنيادهاى معارف جامعهء اسلامى در عربستان و ولايات جديد را پىريزى كنند . بزرگى اصحاب در ميان دوستداران آنان سبب شد تا كسانى ترغيب شوند عمدهء تحقيق خود را صرف اين بخش از سيره كنند و اطلاعات با ارزشى در شرح حال آنها و تاريخ اجتماعى دوران حيات آنان و نيز موارد منحصر به فردى دربارهء فعاليتهاى اجتماعى و موقعيت زنان در جامعهء اسلامى آن روز تدارك ببينند ؛ به گونه‌اى كه دهها اثر در اين مورد پديد آمد كه متأسفانه بيشتر اين آثار با ارزش از ميان رفته « 2 » و اكنون تنها شمار كمى در دسترس هستند . از معروفترين تأليفات در مورد صحابه مىتوان به آثار ارزشمند زير اشاره كرد : 1 . الاستيعاب فى معرفة الاصحاب ، تأليف ابو عمر يوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البر نمرى قرطبى ( م . 463 ه . ) 2 . معرفة الصحابه ، تأليف ابو نعيم اصفهانى ( م . 430 ه . ) 3 . اسد الغابة فى معرفة الصحابه ، تأليف عز الدين على بن ابى الكرم محمد بن محمد ، معروف به ابن اثير ( م . 630 ه . )

--> ( 1 ) . جهت اطلاع از چگونگى تدوين شرح‌حال‌نويسى ر . ك : آيينه‌وند ، صادق ، علم تاريخ در اسلام ، ص 21 . ( 2 ) . جهت آگاهى بيشتر از آثار تدوين شده دربارهء صحابه ر . ك : شيبانى ، محمد بن ابراهيم ؛ معجم ما ألّف عن الصحابة و امهات المؤمنين . اين معجم دربردارندهء بيش از هزار و 300 تصنيف ، اعم از خطى و چاپى ، رسائل بزرگ و كوچك و مقاله و مجله است كه دربارهء صحابه به رشتهء تحرير درآمده است . اين معجم بر اساس حروف هجا مرتب شده و در آخر آن هم فهرستهايى شامل نامهاى صحابه‌اى كه در معجم آمده و نيز نامهاى مؤلفين ، به حسب قرون آمده است . از محاسن اين معجم آن كه مؤلف جاهاى نسخه‌هاى هر كتابى را در اماكن مختلف معرفى كرده است . از ديگر كتبى كه در آنها تصنيفات صحابه آورده شده ، مىتوان به الاعلان بالتوبيخ محمد بن عبد الرحمن سخاوى ( ص 173 - 176 ) ، كشف الظنون ( ج 2 ، ص 1739 ) اشاره كرد ، كه اكرم ضياء عمرى فهرست كامل آنها را در بحوث فى تاريخ السنة المشرفه ( ص 64 - 79 ) ذكر كرده و در پاورقى كتاب ، منابعى را هم كه در آنها آثار صحابه فهرست شده ، آورده است . ضمنا در كتاب فهرست موضوعى تراجم موجود در كتابخانه آيت اللّه مرعشى نجفى نيز تعدادى از اين آثار معرفى شده است . اين كتاب به كوشش اكبر ايرانى قمى تدوين شده و صفحات 266 - 277 به آثار تأليف شده در مورد صحابه اختصاص يافته است .