فرجام سخن از نگاهى گذرا به مجموعهء نوشته‌هاى ابن سعد و مقايسهء آن با مغازى واقدى ، مطالبى روشن مىشود : الف ) آغاز و پايان مباحث هر دو نويسنده بحث خود را از هجرت آغاز كرده‌اند . البته واقدى پيش از آغاز كار ، حدود 25 نفر از كسانى را نام مىبرد كه مغازى را از آنها ذكر كرده است . گفتنى است كه در پنج راوى اول ، ابن سعد با او مشترك است . سپس هر دو به ذكر تعداد سريه‌ها و غزوه‌هاى پيامبر ( ص ) مىپردازند . واقدى در اين قسمت اطلاعات كلى خود را آورده و تك تك سريه‌ها و غزوه‌ها را با تاريخ وقوع بيان ذكر مىكند و از اين مجموعهء كلّى ، زير مجموعه‌اى باز كرده ، به غزوه‌هايى مىپردازد كه سپاه اسلام به فرماندهى پيامبر ( ص ) با دشمن رو به رو شده‌اند و آنگاه غزوه‌هايى را ذكر مىكند كه خود آن حضرت با دشمن درگير شده است . « 1 » اطلاع بعدى كه او دست مىدهد ، دربارهء جانشينان پيامبر در مدينه به هنگام لشكر كشىها و خروج از مدينه است و به اين ترتيب از آوردن آن در داخل جنگها - آن طور كه شيوه ابن سعد است - خوددارى ورزيده است . « 2 » و بعد از آن شعارهاى مسلمانان را در جنگهاى مختلف ذكر مىكند . هر دو مؤلف شروع مغازى پيامبر ( ص ) را از سريه حمزة بن عبد المطلب با شركت سى نفر مىدانند . ( 35 ) البته ابن سعد بدون دادن عنوان مشخص و جداگانه ، و در ادامهء مطلب خود ، سريهء فوق را مىآورد . پايان مغازى در هر دو نوشته ، سريه اسامة بن زيد است كه واقدى از آن با عنوان سريه ياد مىكند و بر خلاف نوشته‌هاى قبلى ، در اين قسمت ، راويان خود را به صورت دسته جمعى و در ابتداى سخن نام نمىبرد ، بلكه با فعل « قالوا » به ذكر ماجرا مىپردازد و در پايان نيز با هشت روايت دربارهء اسامه و پدرش زيد مطلب را خاتمه مىدهد . « 3 »

--> ( 1 ) . كتاب المغازى ، ج 1 ، ص 7 . ( 2 ) . همان ، ص 7 و 8 . ( 3 ) . همان ، ج 3 ، ص 1117 - 1127 .