الشيخ رسول جعفريان وديگران

6

نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)

چنين بر مىآيد كه به باور ايشان ، ابن هشام به عمد ، به دليل رعايت حرمت عقايد مذهبى و هم رعايت حرمت سلاطين و خلفا ، مطالبى را حذف كرده است . حاصل سخن ايشان آن است كه دربارهء حذف اشعار ، دليل ابن هشام ، عدم اعتراف اهل علم به شعر نيست ، بلكه گاهى دلايل ديگرى در كار است ؛ از جملهء آنها اشعارى از هند همسر ابو سفيان است كه در آنها تعابير تند يا ركيك به كار رفته است . به نظر ايشان ، چون هند مادر سفيانيان است ، اين مطالب حذف گرديده است . اين سخن به نظر درست نمىآيد . مورد ديگر ، شعرى است در روايت يونس بن بكير كه هيچ دليلى بر حذف آن نبوده ، امّا ابن هشام آن را نياورده است . دليل ايشان در اين مورد ، آن است كه گرايش عباسى حاكم ، سبب حذف شده است . اين هم نادرست مىنمايد ؛ زيرا دليل اين حذف ، با توجه به بند پنجم پيشگفته ، مىتواند آن باشد كه شعر مزبور در روايت بكّائى نبوده و ابن هشام تنها آنچه را كه از وى شنيده آورده است . مورد ديگر حذف ، دربارهء نام شخصى از صحابه است كه در ساختن مسجد با عمار ياسر درگير شد . آقاى جاودان در مقدمه ، به ترجمهء رفيع الدين همدانى از سيرهء ابن هشام اشاره كرده ، كه در ترجمه همين خبر ، جملاتى حذف و جملاتى بر آن افزوده شده است . اين البته ربطى به ابن هشام ندارد . اما آنچه به وى مربوط است و به حق مورد اعتراض قرار گرفته ، حذف نام عثمان در آن ماجراست و اين كه به جاى نام چنين آورده است : « فلمّا أكثر ظنّ رجل من اصحاب رسول اللّه . . . » ! به نقل ايشان ، سهيلى در روض الأنف گفته است : ابن اسحاق نام اين مرد را برده ، اما ابن هشام آن را حذف كرده است . مورد ديگر ، دربارهء اين خبر است كه وقتى رسول خدا ( ص ) رو در رو با سپاه قريش در بدر قرار گرفت ، با اصحاب مشورت كرد . عبارت سيره چنين است : « فقام ابو بكر الصديق و احسن ، ثم قام عمر بن الخطاب فقال و احسن ثمّ قام مقداد بن عمرو فقال . . . » ( 1 / 615 ) . در اينجا عبارت مقداد به تفصيل آمده است . آقاى جاودان مىگويد : سخنان آنها مطلوب نبوده و بدين دليل نيامده است و گرنه ، همانند كلمات مقداد ، مطالب آنها نيز نقل مىشد و اين سخن به حقّى است . اما وى در تمام توضيحات خود ، شاهدى بر اين كه ابن اسحاق مطالب آنان را آورده و ابن هشام حذف كرده ، ارائه نكرده است . روشن است كه متن از ابن اسحاق است و ممكن و بلكه - طبق ظاهر - محرز است كه خود ابن اسحاق ، كه از علاقه‌مندان به شيخين بوده ، آن عبارات را حذف كرده است . مورد مهمّ ديگر كه در سيرهء ابن هشام نيامده ، خبر « يوم الدار » است كه پيامبر ( ص )