يك . شيطان ، به تنهايى زمينه‌ساز گناهان نيست پاسخ اوّل ، بر اين نكته استوار است كه خطاها و گناهانى كه از انسان سر مىزند ، تنها به شيطان و اغواگرى او مربوط نمىشوند ؛ بلكه دو منشأ اساسى ديگرى هم دارند : نفْس امّاره ، و زنگارهاى متراكمى كه پيامد گناهان پيشين‌اند و دل را آلوده و سياه ساخته‌اند . در واقع ، عنايت الهىاى كه در ماه رمضان شامل انسان مىشود ، تنها تأثير عامل نخستين را كه مربوط به شيطان است از بين مىبرد ؛ امّا دو عامل ديگر ، همچنان نقشْ ايفا مىكنند و براى انحراف انسان و سر زدن گناهان از او و غافل ماندن وى ، كافىاند . بر فرض كه روزه بتواند وسوسه‌هاى شيطان و كشش‌هاى نفْس امّاره را بپوشانَد و تأثير آنها را در كشاندن انسان به طرف خطاها و گناهان از بين ببرد ، زنگارهاى متراكم از گناهان گذشته ، كافىاند كه براى روزه‌دار ، خطرآفرين باشند و او را در معرض غفلت و گناه قرار دهند . دو . در بند بودن شيطان‌ها ، نسبى است گفتيم كه زنجيرى كه شيطان را به بند مىكشد ، از خودِ روزه ماه رمضان پديد مىآيد و نه از چيز ديگر . بنا بر اين ، هر چه روزه درست‌تر و كامل‌تر باشد ، زنجيرى كه شيطان را به بند مىكشد و جلوى نفْس امّاره را مىگيرد ، محكم‌تر خواهد بود و از ميزان غفلت و انحراف‌هاى ناشى از آن ، خواهد كاست . بر اين پايه ، مىتوان گفت : روزه آنان كه در ماه رمضان ، گناهانى مرتكب مىشوند ، روزه كاملى نيست .