اوّل و آخِريد " « 1 » ، به معناى اوّل و آخر بودن نسبى است و غلو نيست . « 2 » قرآن " اوست اوّل و آخر ، و ظاهر و باطن ؛ و او به هر چيزى داناست " . حديث 1203 . پيامبر خدا صلى اللّه عليه و آله در يكى از خطبه‌هايش : ستايش ، براى خدايى است كه در نخستينْ بودنش يكتاست و در بىآغاز بودن و جاودانگىاش به خدايى ، سِترگ است و با بزرگى و چيرگىاش ، بزرگ است . آغازگرى كرد آنچه را كه نوآورى كرد و آنچه را آفريد ، بدون نمونه‌اى پيشى گرفته بر آفريده‌اى ، نو پديدآورد . پروردگارِ بىپايان و هميشگىِ ما ، به لطف پروردگارىاش و به دانش آگاهانه و كاملش ، [ موجودات را از عدم ] شكافت و با استوارىِ توانايىاش ، همه آفريدگان را آفريد و با روشنايىِ صبح ، [ تاريكىِ شب را ] دريد . پس براى آفرينش او ، جاىگزين كننده‌اى نيست و براى سازندگى او ، دگرگون كننده‌اى وجود ندارد و حكم او را بازپس بَرنده‌اى نيست و فرمان او را بازگرداننده‌اى نيست و از دعوت او ، رها شده‌اى نيست و فرمان‌روايىِ او تمامى ندارد و ادامه وجودش ، باز نمىايستد ؛ و اوست هستىِ نخستين و پايدارِ هميشگى و بىپايان . فراتر از آفريدگانش ، با روشنايىاش در افق بلند و عزّت و الا و فرمان‌روايى ارجمند ، پوشيده است ؛ [ و در همين حال ، ] بر فراز هر چيزى برترى يافته و به هر چيزى نزديك گشته است . پس بدون آن كه ديده شود و در حالى كه در بلندْ پايه‌ترين چشم‌انداز است ، خود را به آفريدگانش نمايانده است . پس آن گاه كه با نورش پوشيده شد و در بلندمرتبگىِ خود ، برترى يافت و از آفريدگانش نهان شد ، خواست كه يگانگى ، تنها براى او باشد و فرستادگان را به سوى آنان ، گسيل داشت تا دليل فراگير و استوار بر آفريدگانش ، از آنِ او باشد و فرستادگان او به سوى آنان ، گواهانى بر آنان باشند و در ميان آنها ، پيامبران رابشارت دهنده و بيم دهنده بر انگيخت " تا هر كه هلاك شد [ و گم‌راهى را خواست ، ] با دليل روشن ، هلاك شود و هر كه زندگى يافت [ و هدايت را خواست ، ] با دليلِ روشن ، زندگى يابد " و براى اين كه بندگان ، آنچه را درباره پروردگارشان نمىدانستند ، فرا گيرند و پس از آن كه خدا را انكار مىكردند ، او را به پروردگارىاش بشناسند و پس از ستيزه‌جويى ، او را در خدايى ، يگانه بدانند .

--> ( 1 ) الاحتجاج : ج 2 ص 317 . ( 2 ) ر . ك : اهل بيت عليهم السلام در قرآن و حديث : بخش سوم / فصل يكم : دين با آنان آغاز مىگردد و با آنان پايان مىگيرد .