بحثى درباره معناى تعمّق در خداشناسى شمارى از بزرگان اهل عرفان ، بدون توجّه به معناى " تعمّق " در لغت و احاديث اسلامى ، در تفسير حديثى كه مرحوم كلينى رحمه‌اللّه از امام زين العابدين عليه السلام نقل كرده ، دچار خطا شده‌اند . امام عليه السلام فرموده است : إِنَّ اللّهَ عز و جل عَلِمَ أَنَّهُ يَكونُ فى آخِرِ الزَّمانِ أَقوامٌ مُتَعَمِّقونَ ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى " قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ " وَ الآياتِ مِن سورَةِ الحَديدِ إِلى قَولِهِ : " وَ هُوَ عَلِيمُم بِذَاتِ الصُّدُورِ " ، فَمَن رامَ وَراءَ ذلِكَ فَقَد هَلَكَ . « 1 » خداى عز و جل مىدانست كه مردمى افراطانديش در آخر زمان مىآيند . از اين رو ، سوره توحيد و آياتى از سوره حديد را تا " و او به هر چه در دل‌ها مىگذرد ، داناست " نازل كرد ، و هر كس بيش از آن را بجويد ، بىگمان ، هلاك مىشود . برخى اين سخن را چنين معنا كرده‌اند كه چون خداوند متعال مىدانست كه در آخر زمان ، مردمى كنجكاو و دقيق خواهند آمد ، سوره توحيد و آيات آغازين سوره حديد را نازل فرمود و از اين بيان ، ستايش مردمان آخِر زمان را استخراج و حديث يادشده را بر آنچه اهل عرفان از توحيد فهميده‌اند ، منطبق مىنمايند . امّا با مراجعه به منابع اصيل لغت و احاديثى كه كلمه " تعمّق " در آنها به كار رفته و

--> ( 1 ) ر . ك : دانش‌نامه عقايد اسلامى : خداشناسى / ح 3846 .