جميع احكام ربوبيت و عبوديت ، در اين حديث ، خلاصه شده است . « 1 » طرح و ارزيابىِ آنچه در شرح اين حديث آمده ، فرصت ديگرى مىطلبد ؛ ولى به نظر مىرسد براى تبيين دقيق مقصود از آن ، توجّه به سه نكته ضرور است : 1 . تأمّل در آياتى كه اين حديث شريف ، ناظر به آنهاست ؛ 2 . ملاحظه رواياتى كه به منزله شرح اين حديث ، شمرده مىشوند ؛ 3 . مراجعه به فهم اصحاب امامان در مفهوم خودشناسى . بررسى آنچه درباره معانى اين حديث گفته شده ، نشان مىدهد كه نكاتى كه بدانها اشارت رفت ، يا مورد توجّه نبوده و يا كمتر مورد عنايت قرار گرفته است . چهار . روشن‌ترين معناى حديث مقتضاى دقّت در آياتى كه انسان را براى خداشناسى به خودشناسى دعوت مىنمايند و مجموع احاديثى كه مفسّر و مبيّن آنهاست و همچنين ، مراجعه به فهم برخى از اصحاب سخن‌شناس اهل بيت عليهم السلام ، اين است كه روشن‌ترين معناى حديث ، دعوت به خودشناسى و تدبّر در حكمت‌هايى است كه در خلقت انسان به كار رفته و حاكى از علم و قدرت بىنهايت آفريدگار اوست . اين حكمت‌ها كه در متن قرآن و احاديث اسلامى تشريح شده ، عبارت‌اند از : چگونگىِ آفرينش انسان از خاك ، چگونگى پيدايش انسان از نطفه ، تصوير جنين در رَحِم ، نفخ روح در جنين ، اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها ، تأمين غذاهاى مورد نياز بدن و . . . . امام صادق عليه السلام در تبيين اين راه ، آيات حكمت و آثار صنع در وجود انسان را بدين گونه جمع‌بندى فرموده است :

--> ( 1 ) . ميراث حديث شيعه : دفتر اوّل ص 157 .