اقوام و ملل كاملا اختلاف دارد . چه بسا كه لحنى براى يك قوم طرب انگيز و هيجان خيز ، و در پيش قوم ديگر اصلا مكروه و نامطبوع باشد . از آداب و عادات و غرائز و وجدانيّات ملل و اقوام گذشته ، اصناف و افراد يك ملَّت هم در ذوق و احساس الحان و اصوات مختلفاند . بالجمله موضوع غنا چنان كه خود فقها هم متعرّض شده‌اند ، موضوعى ثابت و محرز نيست و عرف و عادت در تعيين موضوع اضطراب دارد . از آيات قرآنى هم آيه اى كه صريح در حرمت موضوع مطلق باشد نداريم . چه آياتى كه مورد تمسّك قائلان به حرمت شده است از قبيل : * ( وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ الله بِغَيْرِ عِلْمٍ ) * و * ( وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ ) * و * ( لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ ) * كه در كتب فقه و تفسير شيعه از قبيل آيات الأحكام جزائرى و مكاسب شيخ انصارى و تفسير ابو الفتوح رازى متعرّض شده‌اند ، هيچ كدام صريح در تحريم سماع و غناى مطلق نيست . و همچنين آيات ديگر از قبيل * ( وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ ) * و * ( أَنْتُمْ سامِدُونَ ) * كه علاوه بر آيات مزبوره دليل فقهاى سنّى از قبيل ابن جوزى در تحريم غنا و سماع شده است . اخبار و روايات هم به طورى كه گفتيم مختلف و متعارض است . از لحن همان اخبار نيز كه منشأ قول به تحريم شده است ، حرمت ذاتى مطلق استفاده نمىشود . بلكه مدار حكم به دست مىآيد كه تحريم از جنبهء لهو و لغو و باطل است نه راجع به كيفيّت تغنّى و سماع . چيزى كه هست بعضى از مدار و مناط حكم علَّيت فهميده و گفته‌اند كه تحريم شارع براى اين است كه غنا را از افراد لهو و لعب و لغو و باطل قرار داده . و در حقيقت كبراى قياس را ذكر كرده نه اينكه مقصودش اين باشد كه حرمت داير مدار لهو و لعب است و اگر از غنا مقصود لهو نباشد حرمت نخواهد داشت . هر چه گو باش فرض تحريم به واسطهء لهو