و بعضى افعال هست اگر از روى ضروريات يا سهو و غفلت هم از انسان صادر شود و لو عقاب هم نداشته باشد ، باز حكم وضعى اش باقى است ؛ مثلًا شرب خمر جهت مداوا و حفظ نفس محترمه در حالتى كه موقوف باشد شفاى به شرب خمر ، يا اينكه از روى غفلت به قصد آب شراب را ميل نمود و لو فعل حرامى را مرتكب نشده است و عقابى در بين نيست ، ليكن سُكر و مستى شراب كه اثر وضعى ذاتى آن است تا مدّتى از فاعل زايل نمىشود . حكم وضعى منوط به علم و جهل و بلوغ و عدم بلوغ نيست . مثلًا طفلى كه كاسه را شكسته به حكم « مَنْ أتْلَفَ مالَ الْغَيْرِ فَهُوَ لَه ضامِن » ضامن است و لو مكلَّف نيست كه بايد ولىّ او را از عهده بر آيد يا خودش بعد از بلوغ و تكليف رد كند به جهت آنكه ضمان حكم وضعى است ، صغير و كبير و عالم و جاهل قاصر و ساهى ، همه در آن مساويند و يكسان . و بعضى عناوين ديگر هست كه جايش عقل است و مستقلّ است به حُس و قُبح آن ، مثل مواسات و ردّ وديعه و احسان به ذوى القربى كه عقل حاكم است به حسن آن ، و ظلم و تعدّى به غير ، كه عقل حاكم و مستقلّ است به قبح آن . و بعضى عناوين ديگر هست كه در شرع نصّى در ارتكاب و حليّت و حرمت آن نيست و عقلًا قبحى در آن متصوّر نيست . مجتهدين رضوان الله عليهم در قبال اخباريّين اصل برائت جارى كنند ، به جهت شكّ در اصل تكليف ، و مباح دانند و حكم به اباحه كنند ، مثل شرب توتون و چاى مثلًا . بحث تاريخى و مقدّمهء ديگر به حكم تاريخ در صدر اوّل از خلفاى جور مثل بنى اميّه و بنى العبّاس لَعَنَهُمُ الله رسم بوده است كه كنيزكانى از طرف روم و حجاز مىآورده اند ، تربيت مىكرده و آواز و موسيقى را به آنها تعليم مىداده اند