و شبهه اى هم نيست ترجيعى كه در بعضى اخبار است ، مراد همان تحرير صوت است و كلمات را به آواز خواندن همان لازمه دارد ترجيع و تحرير صوت را كه ترجيع صوت و آهنگ است . بعد از اينكه اين مقدّمات را دانستى چند مطلبى را نيز مقدّمتاً بدان . آواز چند قسم است : يك قسمش اين است كه از حنجره با تحرير صاف بيرون مىآيد و گيرندگى دارد ، اعمّ از آنكه كلمات از قرآن باشد يا ادعيّه و مناجات يا اشعار عربى و فارسى . و يك قسمش اين است كه شخص به آواز كلمات قرآن يا ادعيّه يا اشعار را به طرز تصنيف و آهنگ اهل طرب ادا كند . و يك قسم ديگرش اين است كه شخص خوش آواز نيست ، ليكن كلمات قرآن و اشعار را با آهنگ تصنيف و اهل طرب ادا مىكند . يك صنف ديگر هست كه شخص آواز خوان ، كلمات قرآن يا ادعيّه يا اشعار را در ميان نى ادا مىكند و مخلوط مىكند اين آواز را با شيء ديگر لهوى . و همچنين است سرنا و طنبور . و صنف ديگر هست كه صدا و آواز از دهان و حنجره خارج نمىشود ، و ليكن آلتى ساخته شده كه احداث صوت در او مىكنند يا آهنگ صوت قرآن يا اشعار يا تصنيف ، مثل تار و كمانچه و بربط و عود و ويلون و پيانو . تار و كمانچه چوب مجوّفى است به اندازهء هندوانه كه روى آن را پوست كشيده اند و دسته اى دارد به اندازهء نيم متر و سيمهاى نازكى از بالا به پائين وصل شده است يا با موى دم اسب ، بعد از آن با يك تكَّه آهن تار را مىنوازند . و كمانچه با يك قوسى كه سيم به اين سر و آن سر آن كشيده شده ، مثل كمان به آن مىنوازند و بعضى از اساتيد فنّ طرب چنان در آن كشش تكَّه آهن يا كمان كلمات مثنوى را ادا مىكنند گو اينكه از حنجرهء شخص خوش آوازى