مخلوط نشود ، و هرچند امتحان و اختبار بيشتر است ثواب و جزا عظيم‌تر است . نمىبينيد كه حق سبحانه و تعالى اوّلين و آخرين را از آدم تا خاتم امتحان كرده است به سنگى چند كه ضرر و نفعى به ظاهر نمىرسانند ، و نمىبينند و نمىشنوند ، و آنها را خانهء خود نام كرده و محترم گردانيده ، و بقاى آنها را موجب صلاح خلايق گردانيده ، و آن خانه را در سنگستانى گذاشته از همه جاى زمين ناهموارتر ، در درّهء بسيار تنگ ، در ميان كوههاى درشت و ريگهاى نرم كه عبور از هر دو مشكل است ، و چشمه‌ها و چاه‌هاى كم آب ، و شهرهاى دور از يكديگر كه در آن وادى هيچ حيوانى نشو و نما نمىتواند كرد . پس امر كرد حق‌تعالى آدم و ذريّتش را كه متوجه آن خانه شوند در هر جا كه باشند ، و قطع كنند بيابانهاى خالى و درّه‌هاى عميق را بر پاى خود ژوليده مو و گردآلوده بر گرد آن خانه بدوند و طواف كنند ، در حالتى كه جامه‌هاى معتاد خود را كنده باشند ، و به دراز كردن موهاى مختلف خود را قبيح كرده باشند ، و اين ابتلائى است عظيم ، و امتحانى است دشوار كه حق‌تعالى آن را سبب رحمت و وسيلهء جنّت خود كرده است ، و اگر مىخواست بيت الحرام و مشاعر عظام را در ميان باغستانها و نهرها و زمينهاى نرم و هموار قرار دهد ، كه اشجارش بسيار و ميوه‌هايش نزديك ، و شهرها و بناهايش متّصل به يكديگر باشد ، و راهش همه آبادان و معمور باشد ، مىتوانست كرد . و ليكن چون امتحان كمتر بود ثواب كمتر مىبود ، و اگر اساس خانهء كعبه و سنگهاى بنايش از زمرّد سبز بود يا از ياقوت سرخ با نور و روشنى و ضياء ، هرآينه شك از دلها بسته مىشد ، و مجاهدهء شيطان از دلها برمىخاست ، و خلجان شك از خاطره‌ها بر طرف مىشد ، و ليكن حق‌تعالى امتحان مىفرمايد بندگانش را به انواع شدايد ، و از ايشان بندگى مىطلبد به الوان مجاهده ، و مبتلا مىسازد ايشان را به