كافر مىشوند ، چنانچه در حديث وارد شده است كه : فقر نزديك است كفر باشد « 1 » . پس معلوم شد اصل فقر نعمت و رحمت است ، و ليكن گاه هست آدمى به اختيار خود آن را وسيلهء شقاوت مىنمايد ، پس هرجا كه مدح وارد شده است جهت خيرش را مدح فرموده‌اند ، و هرجا كه مذمّت وارد شده است جهت شرّش را مذمّت فرموده‌اند ، و چون نسبت به اكثر نفوس فقر و احتياج موجب صلاح است ، و توانگرى مورث طغيان و فساد ، لهذا مدح فقر پيشتر شده است ، و مذمّت غنا بيشتر فرموده‌اند ، چنانچه حق تعالى مىفرمايد : به درستى كه آدمى طغيان مىكند چون خود را مستغنى و بىنياز ديد ، يا گمان كرد كه بىنياز است « 2 » . و در اين آيه نكته‌اى به خاطر رسيده : چون محال است كه آدمى بىنياز شود ، بلكه هرچند غنىتر مىشود احتياجش بيشتر مىشود ، لهذا نفرموده وقتى كه مستغنى مىشود ، بلكه فرموده وقتى كه خود را مستغنى دانست و گمان كرد مستغنى شده است . و همچنين عبادات را حق‌تعالى براى اين مقرّر فرموده كه وسيلهء سعادات گردانند ، گاه باشد كسى عبادتى را وسيلهء شقاوتى گرداند ، و معاصى را براى اين مقرّر فرمود كه ترك آن را وسيلهء سعادات گردانند ، يا اگر به غفلت از ايشان صادر شود به توبه و ندامت از آن به مرتبهء عاليهء كمالات فائز گردند ، و اگر معصيت نمىبود كى مردم به ترك آن مثاب مىشدند ، و آن شكستگى و انكسار و عجز توبه‌كاران از كجا به هم مىرسيد ، و اگر ترك اولاى حضرت آدم و حضرت داود و

--> ( 1 ) اصول كافى 2 / 307 ح 4 . ( 2 ) سورهء علق : 7 - 8 .