« غناء » مخصوص ترنّم شعر و ديگر « تغيير » . بعد از آن بتدريج تغنّى اقسامى پيدا كرده و سه لحن اصلى وجود گرفته است : نصب ، سناد و هزج . نصب در غناى ركبان و مراثى معمول بوده و آن را « غناى جنابى » مىنامند و اين لحن در عروض از طويل استخراج مىشود . سناد لحن ثقيلى است كه ترجيعات و نغمات بسيار دارد . هزج لحن خفيفى است كه با رقص و دف و كف توأم خوانده مىشود . . . مشهورترين آلات موسيقى عرب قبل از اسلام عبارت بوده است از دف يا دايره كه انواع مختلف مستدير و مربع و كوچك و بزرگ داشته است و بندرت ما بين ساربانها با كمال سادگى و بساطت نى ساربانى معمول بوده است . . . « 1 » . توجه به تاريخچه غنا و موسيقى از آن جهت كه در فهم روايات صادر شده از خاندان وحى عليهم السّلام دخيل است ضرورت دارد . بدون آگاهى از چگونگيهاى غناى رايج در عصر معصومان عليهم السّلام نمىتوان دقيقا دقيقا مشخص كرد كه سخنان اين بزرگواران اشاره به چه نوع غنايى است . دربارهء تاريخ موسيقى و نيز موسيقى نظرى و علم موسيقى آثار بسيارى هست كه مراجعهء به آنها مفيد است « 2 » .

--> « 1 » تاريخ ادبيات ايران ، ص 319 - 348 . « 2 » علاوه بر دو مأخذى كه از آنها مطالبى نقل شد و منابعى كه در اين دو مأخذ معرفى شده مىتوان از اين آثار نام برد : - تاريخ موسيقى ايران ، از حسن مشحون ، دو جلد ، تهران ، 1373 ش . - شناخت موسيقى ( 1 ) تا ( 3 ) ، از مجيد كيانى ؛ ( كتاب و نوار ) . - الكافى فى الموسيقى ، از حسين بن زيله ، به كوشش زكريا يوسف ، قاهره ، 1964 م . - جامع الألحان ، از عبد القادر مراغى ، به كوشش تقى بينش ، تهران ، 1366 ش . - شرح ادوار ، از عبد القادر مراغى ، به كوشش تقى بينش ، تهران 1370 ش . - دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، زير نظر كاظم موسوى بجنوردى ، چاپ اول ، تهران 1375 ش ، ص 269 - 271 ، « موسيقى اخوان الصفا » تكلمهء مدخل « اخوان الصفا » . - واژنامهء موسيقى ايران زمين ، از مهدى ستايشگر ، دو جلد ، تهران ، 1374 ش . الآلات الموسيقية في العصور الإسلامية ، از صبحى انور رشيد ، بغداد ، 1975 م . - مفاتيح العلوم ، ( تأليف شده بين سالهاى 367 تا 372 ) از محمد بن احمد بن يوسف خوارزمى ، تحقيق فان فلوتن ، ليدن ، ص 235 - 246 . - مداومت در اصول موسيقى ايران : نمونه‌اى از فهرست آثار دانشمندان ايرانى و اسلامى در غناء و موسيقى از محمد تقى دانش پژوه ، تهران ، 1355 ش . در اين اثر ممتّع و سودمند ، آثار گوناگون و بسيارى - اعم از خطى و چاپى - دربارهء موسيقى به زبان فارسى و عربى معرفى شده است كه البته از تعداد اندكى از رساله هاى فقهى غنا هم در آن ياد شده است . مرحوم دانش پژوه علاوه بر اين كتاب ، سلسله مقالاتى با عنوان « موسيقى نامه ها » در همين موضوع نوشته‌اند كه در مجلهء هنر و مردم ( از جمله در شمارهء 152 ) به چاپ رسيده است . براى آگاهى بيشتر از معناى « موسيقى » و اطلاقات گوناگون آن از جمله رك : الموسيقى ، ص 13 - 18 ؛ تحقيق عن مسألة الغناء ، ص 7 - 8 .