چه مراحلى را تا امروز پيموده است . همچنين پس از نقل اقوال به تاريخ صدور اقوال مىپرداخت . حتى اگر يكى از فقها كتابهاى فقهى متعدد ، و در آنها فتاوى مختلف دارد چون محيط بود مىدانست كه كداميك از آن كتابها مقدّم و كدام مؤخّر است به طورى كه روشن مىكردند كه فلان قضيه كه داراى اقوال متعدد است كدام قولش مقدّم و كدام مؤخّر است و اين اقوال چه ترتيبى دارند « 1 » . ه ) گذشته از اينكه وجود آثار و رساله هايى با موضوع واحد به ترتيبى خاص در مجموعه‌اى يك جا و در كنار هم فوايد خاصّ خود را دارد ؛ جهت احيايى و زنده كردن آثار گذشتگان شيعه فى حدّ نفسه ارزشمند است و فوايد گوناگونى در شناخت آثار شيعه بر آن مترتب است . ما در اين زمينه به نتايجى دست يافتيم كه در مقدمهء رساله ها به آنها اشاره شده است از قبيل شناخت مؤلَّف برخى رساله ها كه در منابع شناخته نشده‌اند « 2 » و نيز رفع اشتباهات فراوان كتابشناسيها و فهرستهاى نسخه هاى خطى كتابخانه ها و همچنين رفع پاره‌اى از اغلاط متن رساله ها و مانند آن . و ) آگاهى از آثار علمى گذشتگان بدين شكل ، ثمرهء مهم ديگرى كه دارد جلوگيرى از تكرار مكررات و كارهاى كم مايه و بدون استناد و اتّكا به منابع پيشين است . فراوان مشاهده مىشود كه دانشمندى مدتها زحمت كشيده و در موضوعى اثرى پديد آورده است كه مانند يا حتى بهتر از آن سالها پيش از آن تأليف شده بوده است و چه بسا رأيى را انتخاب كرده كه با دلايل متقن در آثار پيشين بتفصيل طرح و نقد شده است . اين نكته افزون بر هدر دادن امكانات بسيار و عمر گرانبهاى انسانها ، مايهء عدم پيشرفت علم و در جا زدن آن مىشود . فى المثل عالمى كه بداند تا كنون بيش از يكصد و پنجاه شرح و حاشيه بر رسائل شيخ انصارى ( عليه رضوان الله الباري ) نوشته شده ، كه بسيارى از آنها

--> « 1 » حوزه ، شمارهء 27 ( مرداد و شهريور 1367 ) ص 41 - 42 . « 2 » مثلا به بركت رسالهء بيستم پديد آورندهء رسالهء نوزدهم شناخته شد .