در اين تاريخ حتى بايد به شأن نزول روايات گوناگون از ائمه معصومين عليهم السّلام نيز پرداخته شود . در اين صورت ما خيلى بهتر به مفاد روايات پى خواهيم برد . ممكن است كسى بگويد : باب آگاهى به معظم اين مسائل مسدود است . ليكن بنده با اين سخن موافق نيستم . ممكن است تا حدّى محدود و مشكل باشد ؛ امّا بكلَّى مسدود نيست . اگر نتوان به تك تك مسائل فقهى اين گونه پى برد و ريشه يا بى كرد ، در قسمت اعظم آن اين كار امكانپذير است . قطعا اين كاوش در نتيجهء استنباط بسيار مؤثّر و مفيد است . بنده بعضى از علماى خيلى بزرگ و تراز اول را ديده‌ام كه مثلا به ظاهر روايتى استناد كرده و معناى خاصّى از آن برداشت كرده‌اند و بر اساس همين معنى با مخالفان خود در افتاده‌اند و آنان را تخطئه كرده‌اند كه اگر به شأن نزول روايت توجه مىكردند به خوبى درمىيافتند كه آنچه از روايت فهميده‌اند درست نيست و اتفاقا قول مخالفان درست است . « 1 » علاوه بر فقه كه از علوم نقلى است محققان در علوم عقلى هم توجه به تاريخ علم و سير مسائل و تطوّر آنها را لازم مىدانند . بى توجهى به اين نكات حتى در علوم عقلى هم فجايعى را به بار مىآورد چه رسد به علوم نقلى . « 2 » با جمعآورى و تصحيح و نشر آثار مربوط به غنا حقايق زيادى در اين موضوع روشن مىشود كه در اينجا به پاره‌اى از آنها اشاره مىكنم : نخستين رسالهء موجود فقهى در باب غنا رساله‌اى از محقّق سبزوارى صاحب كفايه ( م 1090 ) است . پيش از وى رساله‌اى در غنا سراغ نداريم « 3 » و از زمان محقّق

--> « 1 » حوزه ، شمارهء 36 ( بهمن و اسفند 1368 ) ص 131 - 132 ، « ديدار با صاحب نظران » . « 2 » ر ك : آينهء پژوهش ، شمارهء 46 ( مهر و آبان 1376 ) ص 7 - 11 ، « نگاهى به شرح فصوص الحكم » . « 3 » البته ملا احمد تونى ( م 1083 ) هم رساله‌اى در غنا نوشته است كه نسخه‌اى از آن به دست نيامد . محتمل است وى پيش از محقّق سبزوارى اين رساله را نوشته باشد .