بسم اللّه الرّحمن الرّحيم الحمد لله و سلام على عباده الذين اصطفى محمّد و آله خيرة الورى شيخ جليل محمد بن يعقوب كلينى از حضرت صادق - عليه السلام - روايت كرده است كه « ستة أشياء ليس للعباد فيها صنع : المعرفة ، و الجهل ، و الرّضا ، و الغضب ، و النوم ، و اليقظة » « 1 » . يعنى : شش چيز است كه بندگان را در آن صنعى و كارى نيست : شناختن ، و نادانى ، و راضى بودن ، و خشمناك گرديدن ، و خواب و بيدارى . بدان كه در معرفت و جهل اشكالى وارد است كه موهّم آن است كه كفار و ارباب مذاهب باطله در كفر خود معذور باشند ، و جوابش به چند وجه ممكن است : اوّل : آن كه گوييم كه جميع علوم و معارف از جانب حق تعالى افاضه مىشود ، بعضى به استعداد نفوس ايشان و افاضهء علم بر آنها به قدر استعداد و قابليّت ، و بعضى به توسّط انبياء و اوصياء - عليهم السّلام - ، و آنچه برخلق واجب است آن است كه خود را در معرض فيضان علم به در آورند و از اغراض باطله خالى گردانند و طالب حق گردند ، و چون حق تعالى بر ايشان افاضه كند بايد كه اقرار كنند و به ظاهر انكار نكنند ، چنانچه حق تعالى در حق جمعى از كفّار مىفرمايد كه « جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ » « 2 » يعنى : انكار كردند آنها را و يقين داشت به آنها نفسهاى ايشان و مؤيّد اين وجه آنچه ابن بابويه - رحمه اللّه - در كتاب توحيد از عبد الرحيم روايت كرده

--> ( 1 ) . اصول كافى 1 / 164 . بحار الانوار 5 / 221 ، ح 2 . ( 2 ) . سورهء نمل : 14 .