يعنى : پس حضرت فرمود : بدرستى كه خداى عزوجل اطاعت كرده نمىشود به اكراه ، كه خدا جبر كند ايشان را بر طاعت ، و معصيت كرده نشده است به غلبه ، كه نتواند ايشان را از معصيت باز داشتن ، و ايشان بر خداوند خود غالب شده باشند ، و مهمل نگذاشته است بندگان را در ملك خود ، او است مالك هر چيز كه تمليك ايشان كرده است ، و اوست قادر بر آنچه ايشان را بر آن قادر گردانيده است اگر فرمان پذير شوند بندگان به طاعتى ، نيست خدا صرف كننده از آن و نه منع كننده از آن ، و اگر ارادهء معصيتى كنند ، پس خواهد كه حائل شود ميان ايشان و ميان آن معصيت [ كه ] مىكنند ، و اگر حائل نشود و بكنند ، پس خدا ايشان را در آن كار داخل نكرده است . پس حضرت فرمود : هر كه ضبط كند حدود اين كلام را ، به تحقيق كه در مخاصمه و مباحثه بر مخالفان خود غالب مىگردد . اين است ترجمهء لفظ اين حديث شريف . و شيخ كراچكى - طاب ثراه - در كتاب كنز الفوائد روايت كرده است كه حسن بصرى عريضه به خدمت حضرت امام حسن مجتبى - عليه السلام - نوشت كه نزد ما اختلاف شده است در تقدير اعمال و در استطاعت عباد ، حضرت نوشتند كه آنچه من و پدرانم به آن قائليم آن است كه هر كه ايمان ندارد به تقدير خدا در هر خير و شر ، كافر است ، و هر كه گناهان را به خدا نسبت دهد فاجر است . پس مضمون حديث گذشته را نوشتند ، و در آخر اين را زياده كردند كه بلكه حجت خود را بر ايشان تمام كرد كه به ايشان شناسانيد آنچه را از ايشان طلبيد ، و ايشان را راه داد بسوى كردن آنچه از ايشان طلبيد ، و نكردن آنچه ايشان را از آن نهى كرد ، و خدا را است حجت بالغهء كامله بر خلق و السلام « 3 » . بدان كه مسأله جبر و اختيار از امّهات مسائل دينيّه است و مشاجره و منازعه در اين مسأله ميان فرق اهل اسلام بسيار شده ، و در آن اقوال بسيار هست و آنچه مشهور است دو قول است : [ در مسأله جبر و اختيار دو قول است ] أوّل : مذهب اشاعره كه قائل‌اند كه اعمال عباد به قدرت حق تعالى واقع مىشود

--> ( 3 ) . كنز الفوائد ص 170 - 171 .