حتى نويسندگان غير إسماعيلي نيز در هنگام اشاره به آراى فقهى اسماعيليه ، به اين كتاب اشاره نموده‌اند . « 1 » در مورد قاضى نعمان ( م 363 ق ) ، اطّلاعات اندكى وجود دارد . وى در سال 313 ق ، به خدمت نخستين خليفهء فاطمى ، المهدى بالله در آمد . « 2 » اين‌كه أو در اين دوره چه سِمتى داشته ، نامعلوم است . تنها بر أساس اين‌كه نگارش كتاب الإيضاح به وى محوّل شده است ، شايد بتوان گفت كه وى ، جايگاه خاصّى داشته است . احتمالًا أو قبل از آن‌كه به مذهب اسماعيليه بگرود ، حنفي بوده است . دليل اين امر ، خصومت كم‌تر حنفيان نسبت به مالكيان در مورد شيعيان وأقامت قاضى نعمان در قَيرَوان است كه شهري حنفي مذهب بوده است . « 3 » احتمالًا وى قبل از

--> ( 1 ) . به عنوان مثال ، مقدسي ، كه اثر خود را پس از 375 ق ، نگاشته است ، در مورد فقه اسماعيليه به كتاب الدعائم اشاره كرده وأكثر أصول فقه اسماعيليه را همانند با معتزله دانسته است ( أحسن التقاسيم ، بيروت : دار الصادر ، ص 238 ) . أبو القاسم بستى ، عالم زيدي مشهور ( م ح 420 ق ) نيز در ردّيهء مشهور خود بر اسماعيليه ، به الدعائم اشاره كرده است ( Stern , op . cit , p . 309 ) . همچنين ر . ك : راحة العقل ، حميدالدين كرمانى ، تحقيق : مصطفى غالب ، بيروت : دار الأندلس ، ص 109 . ( 2 ) . در كتاب المناظرات ( ص 71 ) ، از حضور فردى به نام ابن حيون در مجلس بحثي در حضور أبو عبد الله‌شيعى در سال 296 ق ، ياد شده است . اين فرد مىتواند قاضى نعمان بن محمّد بن حيون باشد . وى در آن زمان ، در قيروان ساكن بوده است . همچنين ر . ك : . BSOAS , 37 , 3 , 1974 , p : 577 ظاهراً قاضى نعمان در ابتداى گرويدن خود به اسماعيليه ، نزد برخى دعات اسماعيليه ، تلمّذ كرده باشد . وى در مقدمهء كتاب الهمة كه در زمان القائم باللَّه تأليف نموده است ، مىنويسد يكى از اساتيدش رساله‌اى إسماعيلي براي مطالعه به أو داد . أو تصوّر نمود كه مؤلف رساله ، إسماعيلي نباشد ؛ امّا استادش به وى تذكّر داد كه مؤلف رساله ، فردى إسماعيلي است ( ر . ك : الهمة ، ص 33 ) . ( 3 ) . در مورد مذهب قاضى نعمان ، مادلونگ در جايى نوشته است : در مورد اظهار نظر ابن خلكان كه قاضىنعمان را فردى مالكىِ گرويده به اسماعيليه معرّفى كرده ، ترديد وجود دارد . ستيز بين مالكيان وحنفيان در شمال افريقا كه در آن زمان در أوج شدت خود بود ، اين را غير ممكن مىكند كه پدر قاضى نعمان بر پسر خود ، كنيهء مؤسس فرقهء رقيب را بگذارد . در كتاب طبقات علماء إفريقية ، ظاهراً نام پدر قاضى نعمان ياد نشده است . آيا وى همان فردى است كه خشنى با عنوان محمّد بن حيون سوسى از أو ياد كرده است ؟ اين چندان غير ممكن نيست . خشنى كه اثرش را در اسپانيا مىنگاشته است ، نام را به نحو غير دقيقى در ذهن داشته است وابن حيان ، شايد همان ابن حيون باشد . اين خطا در موارد ديگرى نيز رخ داده است . در آخر اين تذكر ، مادلونگ حل اين مسئله را در گرو تحقيق دقيق‌ترى دانسته است . همچنين ، ر . ك : JAOS , 84 , 4 ( 1964 ) pp : 424 / - 425