روشن‌سازى منابع نخستين حديث شيعه بسيار مؤثّر خواهد بود . 3 . كتب رجال . آنچه امروزه از منابع رجالي شيعه در دسترس است ، آثار قرن چهارم به بعد است . از دوره‌هاى پيشين ، تنها كتاب الرجال بَرقى ( م 274 يا 280 ق ) برجاى مانده وكتاب الرجال ابن عقده ( م 333 ق ) نيز برحسب اعتراف شيخ طوسي ، در كتاب الرجال وى ، جاى گرفته است « 1 » كه البتة قابل بازسازى است . آنچه در اين‌جا رُخ مىنمايد ، اين است كه دسترس نيافتن به كتب رجال گذشتگان ، گاه توهّم انقطاع وگسست از دوره‌هاى پيشين را به ذهن مىآورد كه توثيقات رجالي را با مشكل جدّى ( حسّى نبودن ) مواجه ساخته است وبازسازى مصادر كهن ، اين توهّم را دفع مىكند واشكال حسّى نبودن توثيقات نيز برطرف مىگردد . آية اللَّه خويى اين اشكال را چنين طرح كرده است : اگر گفته شود اخبار عالمان رجال از وثاقت ومدح ، ناشى از گمان واجتهاد است واز اين رو ادلّهء حجيّت خبر ثقة ، آن را شامل نمىگردد - زيرا اين ادلّه شامل خبر حدسى نيست - ، . . . [ پاسخْ اين است كه ] صاحبان كتب تراجم گفته‌اند از زمان حسن بن محبوب تا زمان شيخ طوسي ، بيش از يكصد كتاب در علم رجال تأليف شده است . « 2 » با تأسّف ، از اين آثار ، جز دو مورد ياد شده ، چيزى در دست نيست . نجاشي در كتاب الرجال خود از نزديك به پنجاه كتاب در زمينهء : رجال ، جرح وتعديل ، ممدوحان ومذمومان ، ياد مىكند « 3 » وشيخ طوسي در الفهرست ، از هيجده

--> ( 1 ) . رجال الطوسي ، ص 2 . ( 2 ) . معجم رجال الحديث ، ج 1 ، ص 41 - 42 . ( 3 ) . ر . ك : رجال النجاشي ، ش 7 ، 11 ، 24 ، 30 ، 41 ، 51 ، 72 ، 88 ، 111 ، 114 ، 125 ، 130 ، 175 ، 179 ، 182 ، 196 ، 207 ، 225 ، 233 ، 249 ، 256 ، 260 ، 336 ، 339 ، 364 ، 370 ، 485 ، 487 ، 563 ، 573 ، 676 ، 678 ، 899 ، 943 ، 1018 ، 1026 ، 1049 ، 1068 و 1073 .