كه مجموع آن را مى توان " علوم حديث " ناميد ، در همين بستر زاده شدند . درنگى در ميراث گذشته وتتبع در كتب فارسي ومصادر تاريخي نمايانگر آن است كه عالمان شيعي در حفظ وكتابت ، تدوين وتبويب ، شرح وترجمهء حديث ونيز در شاخه هاى مختلف علوم حديث چون رجال ودرايه تلاش هاى ارزنده اى داشته اند . شاگردان امام صادق ( ع ) را - كه از آن حضرت حديث فرا مى گرفتند - چهار هزار گفته اند ( 1 ) وشيخ طوسي در كتاب رجال نام 3223 راوي از آن حضرت را ثبت كرده است . حسن بن علي وشاء بيست سال پس از وفات امام صادق ( ع ) مى گويد : در مسجد كوفه نهصد نفر را ديدم كه مى گويند : حدثني جعفر بن محمد . ( 2 ) اين گروه از شاگردان چهارصد أصل را در حديث تأليف كردند كه به أصول أربعمأة معروف است . ( 3 ) شيخ حر عاملي مى گويد در زمان أئمة شش هزار وششصد كتاب حديثي تأليف شد : وأما ما نقلوا منه - ولم يصر حوا باسمه - فكثير جدا مذكور في كتاب الرجال يزيد على ستة آلاف وستمأة كتاب على ما ضبطناه . ( 4 ) يكى از نويسندگان با تفحص در كتب رجال وفهارس 1695 كتاب را از دورهء حضور به ثبت رسانده است . ( 5 ) برخى از شاگردان أئمة بيش از چند تاليف حديثي داشته اند . محمد بن

--> ( 1 ) . الارشاد ، ص 271 ؛ مناقب ابن شهرآشوب ، ج 4 ، ص 274 ؛ إعلام الورى ، ص 277 ؛ الذريعة ؛ ج 2 ، ص 127 ( 2 ) . رجال نجاشي ، ص 28 ؛ سيرة الأئمة الأنثى عشر ، ج 2 ، ص 246 ( 3 ) . دراسة حول الأصول الأربعماة ، ص 12 ؛ مستدرك الوسائل ، ج 3 ، ص 77 ؛ الذريعة ، ج 2 ، ص 129 ؛ الارشاد ، ص 271 ، ذكرى الشيعة ، ص 6 ( 4 ) . وسائل الشيعة ، ج 30 ، ص 165 ( 5 ) . سير حديث در اسلام ، ص 310 - 311