4 / 5 . حاشيه‌ها در حاشيهء اغلب نسخه‌هاى چاپ سنگى ، مطالبى به چاپ رسيده است . اين مطالب از نظر محتوا بر سه نوع هستند : الف ) رساله هاى مستقلى كه در حاشيه ها تحرير و چاپ شده اند . ب ) شروح و حواشى كتابى كه در متن تحرير شده است . ج ) منتخبى از شروح و حواشى كتاب كه اغلب به درخواست ناشر كتاب از سوى دانشمندى از شروح و حاشيه هاى كتاب استخراج و با شماره هاى شاخص در حواشى تحرير شده است . د ) متن و حاشيه : بدين معنى كه مطالب كتاب در متن صفحه تحرير و بعد از اتمام متن صفحه ادامه آن در حاشيه همان صفحه تحرير و بعد از پر شدن حاشيه ادامه در صفحه بعدى تحرير مى گرديد . اين نوع كتابها در اصطلاح متن و حاشيه ناميده مىشود . 5 / 5 . تقريظها بعد از اتمام تحرير يا حروفچينى كتاب ، تقريظ هايى بر آن نوشته مى شد . اين تقريظ ها كه اغلب به نظم و نثر و به فارسى و عربى و اردو مى باشند ، از نظر محتوايى بر چند دسته هستند : الف ) تقريظ مولف : كه مولف خود بعد از اتمام تاليف كتابش و قبل از چاپ بر كتابش مى نوشت . و اغلب در آن ماده تاريخ اتمام كتاب را به صورت نظم و به فارسى يا عربى ذكر مى كرد . - / تقريظ به درخواست مولف : تقريظ هايى كه به درخواست مولف از سوى ادبيان و شاعران نوشته مى شد و اغلب در آنها ماده تاريخ تاليف يا طبع كتاب بيان مى گرديد . - / تقريظ به درخواست ناشر : تقريظ هايى كه به درخواست ناشر از سوى عالمان و منشيان و شاعران نوشته مى شد و در آنها تاريخ طبع كتاب و ويژگيهاى مولف و كتاب بيان مى شد . در اين بخش از كتابها اسامى و اشعار تعداد قابل توجهى از ادبيان فارسى زبان شبه قاره درج شده كه اغلب آنها شاعران زبردستى بوده نوعا تخلص شعرى دارند و يادشان در هيچ تذكره‌اى درج نشده است . همچنين از اين بخشها علاقهء زايد الوصف نويسندگان شبه قاره به زبان و ادبيات فارسى روشن مىگردد كه آنها با چه شور و وجدى از انتشار يك اثر پارسى استقبال نموده و گاهى يك شاعر دو يا چند منظومه براى ماده تاريخ طبع و انتشار يك كتاب سروده است .