مقدمه على صدرايى خويى و حسين متقى با حمد و ثناى حضرت بارى و درود و سلام بر رسول گرامى و اهل بيت طاهرينش . انستيتو نسخه‌هاى خطى شرقى ( IOM ) وابسته به فرهنگستان علوم فدراسيون روسيه ( RAS ) در سن‌پترزبورگ ، از جمله مراكز مهم شرقشناسى جهان است كه بيش از صد و پنجاه سال قدمت دارد . هسته اصلى تشكيل اين انستيتو به سال 1724 م ، ايام سلطنت و دستورِ پطر كبير برمىگردد ، كه در آن سال با ادغام كتابخانه كونستكامرا و كتابخانه آكادمى علوم روسيه صورت گرفت . پس از گذشت ده‌ها سال ، در سال 1818 م موزه آثار شرقى در شهر پتروگراد تأسيس گرديد ؛ نهادى كه در آن مقطع ، در اروپا ، از نخستين‌هاى مراكز شرق‌شناسى محسوب مىگرديد . در آن مقطع ، به جهتِ مقابله با فرهنگ ملل شرقى ، همزمان با ديگر كشورهاى غربى ، ضرورت دانستن زبان ، آداب ، فرهنگ و رسوم كشورهاى همسايه شرقى ، در روسيه نيز احساس گرديد . پيرو تأسيس اين نهاد خاورشناسى ، اساتيد مطرحى نيز از آلمان ( پروس ) دعوت گرديد . در اين ايام ، منابع اوليه پژوهشگران اين نهاد را تعدادى نسخهء خطى شرقى و همچنين آثار ، قطعات و اشياى تاريخى و فرهنگى تشكيل مىدادند ، كه از برخى جاها براى نخستين بار به روسيه آورده شده بود . البته به سفارش دولت وقتِ روسيه ، در اين راستا ، سفرا ، ديپلماتها و تجار روسى ، جملگى وظيفه جمع‌آورى و انتقال اين نوع آثار را از كشورها و مناطق شرقى ، به روسيه ، داشتند . در سال 1818 م آكادمى علوم روسيه تصميم به خريد مجموعه‌اى مشتمل بر 700 نسخه خطى اسلامى از كنسول فرانسه در طرابلس و حلب در شامات گرفت . پس از خريد و انتقال اين مجموعه ارزشمند ، در سال 1819 م ، يك بخش جديد در فرهنگستان علوم روسيه با نام موزه آسيايى ( AM ) - كه بعدها به موسسه مطالعات شرقى ( IOS ) تبديل شد - تأسيس و افتتاح گرديد و نخستين رئيس موزه آسيايى نيز فردى به نام آقاى فِرن انتخاب گرديد ؛ وى در مدّت 22 سال رياست خود ، توانست زمينه‌هاى مطالعات شرقى ، بخصوص در زمينه خاورميانه ، زبان عربى ، زبان فارسى را تأسيس يا گسترش دهد . جانشين وى در موزه آسيايى ، دانشمند شهير ، آقاى دورن بود كه بيش از 20 سال در تقويت موضوعات مربوط به خاورشناسى تلاش نمود . نبايد از نظر دور داشت كه‌اين سال‌ها ( 1243 ه - ) يادآور پايان دومين دوره از جنگ‌هاى خانمان‌سوز ايران و روسيه بود كه در پى آن نسخه‌هاى خطى نفيسِ بقعه شيخ صفى در اردبيل ، به سن‌پترزبورگ انتقال يافت و آقاى دورن ، همان كسى است كه آنها را در سال 1852 م به زبان فرانسوى به خوبى فهرست نموده و منتشر ساخت . در آن مقطع تاريخى ، موزه آسيايى ، به جز مجموعه‌هاى دستنويس مغولى ، تركى ، تبتى و چينى ، مجموعه‌اى نفيس نيز در موضوع فلسفه به دست آورد كه مطالعات شرقى را وارد مرحله جديدى ساخت . در سال 1855 ميلادى دانشكده زبان‌هاى شرقى در دانشگاه‌ايالتى سن‌پترزبورگ افتتاح شد . اين موزه همواره به عنوان يك نهاد تخصصى براى نيازهاى دانشمندان روسى و خارجى خدمت مىكرد . در سال 1876 م اين موزه نقش فعالى در سومين كنگره بين المللى شرق شناسان در سن‌پترزبورگ داشت . در سال 1917 م ، اين موزه مهمترين و بزرگترين مجموعه تخصصى جهان در عرصه نسخهء خطى و نخستين‌هاى كتب چاپ شده در شرق و در حقيقت گنجينه بزرگ فرهنگى ملل شرق در سواحل رودخانه نوا محسوب مىگرديد . پس از انقلاب كمونيستى روسيه ، از 1920 م ، همچنان اين نهاد تنها مركز مطالعات شرقى در