است تا در بين آنان عده‌اى وجود داشته باشند كه در دستورهاى آن حضرت اعمال غرض و اخلال كرده ، به انجام دستورها و شريعتش پاىبند نباشد . روى اين اصل دليلى وجود ندارد كه سران و پيش‌قدمان در اسلام را تنها به حكم همدمى با رسول خدا از قانون كلى نقد و تحقيق مستثنى شماريم ، چه همهء آنها از نظر عدالت هم‌سنگ نبوده‌اند ؛ همچنانكه بر خلاف تمايلات و اصرار شديد رسول خدا در ارشاد و راهنمائى كافهء بشر به شاهراه هدايت و كمال ، گروهى يافت مىشدند كه اسلام در قلوبشان راه باز نكرد ، و مخصوصاً جمعى بودند كه كفر و نفاق را پشت ماسك اسلام پنهان كرده بودند ! ! قرآن به انديشه‌هاى عالى رسول خدا و علاقهء شديد و صادقانهء در ارشاد مردم به راه حقيقت گوياست و در موارد مختلف از اين طرز تفكر و آمال مقدس او ياد كرده است . در جائى مىفرمايد : « پند بده كه تو فقط پند رسانى و بر آنها تسلط ندارى « 1 » . » و در جاى ديگر : « تو هر كه را دوست بدارى هدايت نمىكنى ، بلكه خدا است كه هر كه را بخواهد هدايت مىنمايد « 2 » . » و يادآورى كن آنها را ، كه وظيفه تو تذكر و يادآورى است « 3 » . و دهها امثال اين آيات كه اصرار و ابرام اين مصلح بزرگ بشريت ؛ و ميل و علاقهء شديد آن حضرت را به هدايت و راهنمائى عموم مردم ، به ويژه رحم و شفقت آن پيامبر الهى را نسبت به آن دسته از مردم كه هنوز در گمراهى سرگردان و افتخار بصيرت به راه حق شامل حالشان نشده ، و از گروه رهروان طريق حق جدا مانده‌اند مىرساند . . . تكيه گاه اسلام همهء اين مراتب ، اين قسمت را در نظر ما روشن مىسازد كه عظمت و جلال اسلام بر مبناى قوانين و تعاليم آن متكى و استوار است نه پيروان آن . و اين بزرگى

--> ( 1 ) سورهء غاشيه آيهء 21 . . . فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ . . . ( 2 ) سورهء قصص آيه 156 . . . إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ . . . ( 3 ) سورهء اعلى آيه 9 فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ