« مراد حديث آن است كه ، آن « دوازده نفر » در دوران عزت خلافت و قوت اسلام و استوارى امور آن باشند ، از كسانى كه در زمان وى ، اسلام عزيز گشته و همه مسلمانان پيرامون او گرد آيند . » « 1 » بيهقى گويد : « اين تعداد [ دوازده نفر ] تا زمان وليد بن يزيد بن عبدالملك روى كار آمدند ، سپس فتنه و آشوب بزرگ برپا شد و پس از آن حكومت عباسيان غالب آمد ، و اينكه بر عدد مذكور مىافزايند بدان خاطر است كه صفت مورد اشاره در حديث را رها كرده و يا كسانى را كه بعد از فتنه مذكور آمده‌اند از آنان شمرده‌اند . » « 2 » و نيز گفته‌اند : « كسانى كه امت بر آنان اجتماع كرده‌اند : خلفاى ثلاثه و سپس على تا زمان حكميت در صفين كه معاويه را در آن روز خليفه ناميدند . سپس با صلح حسن بر معاويه اجتماع كردند و پس از او بر پسرش يزيد . حسين هم كه پيش از رسيدن به خلافت كشته شد . با مرگ يزيد اختلاف كردند تا آنكه پس از كشته شدن ابن زبير ، بر عبدالملك مروان اجتماع نمودند و سپس بر فرزندان چهارگانه او : وليد و سليمان و يزيد و هشام كه در اين جمع عمر بن عبدالعزيز ميان سليمان و يزيد فاصله شد و دوازدهمين آنان وليد بن يزيد بن عبدالملك بود كه مردم پس از هشام بر او اجتماع كردند و او چهار سال حكومت كرد . » « 3 » بنابراين ، خلافت اين دوازده نفر به خاطر اجتماع مسلمانان بر آنها صحيح است ، و پيامبر صلىالله‌عليه‌وآله مسلمانان را به خلافت و جانشينى اينان از خودش - در حمل و انتقال اسلام به مردم - بشارت داده است ! ابن حجر درباره اين توجيه گويد : « اين بهترين توجيه است . » و ابن كثير گويد : « راهى را كه بيهقى پيموده و عده‌اى با وى موافقت كرده‌اند ، يعنى اينكه ، مراد حديث خلفاى پى در پى تا زمان وليد بن عبدالملك فاسق مىباشد ، وليدى كه در گذشته در مذمت او سخن گفتيم ، راهى غيرمقبول است . زيرا ، خلفاى مورد اشاره تا زمان اين وليد ،

--> ( 1 ) . نووى در شرح صحيح مسلم ، ج 12 ، ص 202 - 203 به اين موضوع اشاره كرده و ابن حجر در فتح البارى ، ج 16 ، ص 338 - 341 و سيوطى در تاريخ الخلفاء ، ص 10 آن را آورده‌اند . ( 2 ) . تاريخ ابن كثير ، ج 6 ، ص 249 ، به نقل از بيهقى . ( 3 ) . تاريخ الخلفاء ، ص 11 ؛ الصواعق المحرقه ، ص 19 ؛ فتح البارى ، ج 16 ، ص 341 .