خودشان است . » « 1 » يكى از شاگردان مكتب حسن بصرى ، و اصل بن عطاء [ متوفاى : 131 هجرى ] بنيان‌گذار مذهب اعتزال و ديگرى ابن ابىالعوجاء زنديق معروف است . به ابن ابىالعوجاء گفتند : مذهب استادت [ حسن ] را رها كردى و در راهى افتادى كه هيچ اصل و ريشه و حقيقتى ندارد ! وى گفت : « استاد من درهم و برهم بود . گاهى قدرى مسلك بود و زمانى جبرى ، و گمان ندارم بر مذهب واحدى استوار مانده باشد . » ابن ابىالعوجاء را فرماندار كوفه در سال 155 هجرى به خاطر كفر و زندقه‌اش اعدام كرد . وى به هنگام اعدام گفت : « اكنون مرا مىكشيد ، بدانيد كه من چهار هزار حديث جعل كرده‌ام كه حلال خدا را در آنها حرام و حرام خدا را حلال كرده‌ام ، روز روزه‌تان را به افطار و افطارتان را به روزه بدل نمودم . » « 2 » ج ) يزيد بن ابان رقاشى قصه‌پرداز بصرى ، زاهدِ گريانِ نابخرد در تهذيب الكمال مزّى و تهذيب التهذيب ابن حجر ، « 3 » در شرح حال وى مطالبى آورده‌اند كه فشرده آن چنين است : الف ) زهد او او خود را به قدرى گرسنه و تشنه داشت تا جسمش نحيف ، بدنش تكيده و رنگش دگرگون شد . مىگريست و همنشينان خود را مىگريانيد و مىگفت : بياييد تا بر آب خنك در روز تشنگى بگرييم ! و مىگفت : سلام بر آب سرد در وقت ظهر ! راوى گويد : وى كارهايى مىكرد كه رسول خدا صلىالله‌عليه‌وآله ، نه فرموده و نه عمل كرده بود . در حالى كه خداى سبحان فرموده : قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي

--> ( 1 ) . طبقات ابن سعد ، ج 8 ، ص 120 . ( 2 ) . وفيات الاعيان ، ابن خلكان ، در شرح حال و اصل بن عطاء . و نيز مراجعه كنيد : يكصد و پنجاه صحابى ساختگى ، شرح حال ابن ابىالعوجاء در بحث : زندقه و زنادقه ؛ الكنى و الألقاب ، ج 1 ، ص 192 ، چاپ صيدا . ( 3 ) . تهذيب‌التهذيب ، ج 11 ، ص 309 - 311 ؛ تهذيب الكمال ، ج 8 ، ص 268 ، نسخه خطى كتابخانه ظاهرية .