د - خليفه دوم عمربن خطاب : ابن‌ابى الحديد گويد : « از جمله انتقاداتى كه از عمر شده اين است كه گفته‌اند : « او بيت المال را به ناروا تقسيم مىكرد ؛ تا آنجا كه « عايشه و حفصه » را سالانه ده هزار درهم مىداد و اهل البيت را از خمس خويش محروم ساخت . . . » و در پاسخ اشكال گويد : « بيت المال محلّ جمع اموال براى پرداخت حقوق است و اعطاى بيش و كم آن به « اجتهاد » حاكم است ؛ اما موضوع خمس نيز ، از موارد « اجتهاد » است . . . » و گويد : « و عمر در حكم خود از روش « اجتهاد » خارج نشد ، و هر كس كه به اقدامات او اشكال مىكند ، در حقيقت ، « روش اجتهادى » صحابه را زير سؤال مىبرد » « 1 » و نيز ، از « ابن‌جوزى » نقل كرده كه او درباره « خمس » گويد : « خُمس مسأله‌اى اجتهادى است » . « 2 » و گويد : « از ديگر انتقاداتى كه از عمر شده اين است كه گفته‌اند : « او در بيان و اجراى احكام متلوّن و نااستوار بود ؛ تا آنجا كه بنابر روايت ، درباره سهم الإرث جدّ هفتاد نوع ، و به روايتى ديگر ، يكصد نوع حكم صادر كرده است ؛ و در حقوق ، برخى را بر برخى تفضيل مىداد ؛ در حالى كه خداى متعال همه را يكسان قرار داده است ؛ و نيز ، درباره احكام ، با نظر شخصى و حدس و گمان سخن مىگفت . و در پاسخ گويد : « علما گفته‌اند : « اختلافِ نظر در مسائل اجتهادى و برگشتن از رأيى به رأى ديگر ، به خاطر دليل و ظنّ غالب ، امرى روا و جايز است » .

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغه ابن‌ابى الحديد ، ج 2 ص 153 ، و نيز ، در ج 3 ص 180 در جواب اين اشكال گويد : « اجتهادش چنين بوده » . ( 2 ) . همان ، ص 154 . .