2 - ( هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُه . . . ) : « آيا جز تأويل آن را انتظار مىكشند ؟ روزى كه تأويل - يعنى بيان هدف مورد نظر از آن - بيايد . . . » اعراف / 53 . « 1 » واژه « تأويل » در كتاب و سنت [ / قرآن و حديث ] در تعبير خواب و رؤيا نيز به كار رفته است ؛ چنان كه در داستان گفتند : ( نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِه ) : « ما را از تأويل [ / هدف مورد نظر ] آن آگاه كن » و نيز ، در تعبيرى كه رسول خدا ( ص ) از خواب خود فرمود كه : « آن زره را به مدينه تأويل و تعبير كردم » . « 2 » اين‌ها معناى لغوى واژه « تأويل » و نمونه‌هائى از موارد استعمال آن بود كه صحابه و تابعين ، اين واژه را با استعاره در « تغيير احكام » به كار بردند و بدين خاطر ، واژه تأويل در عرف مكتب خلفا معناى جديدى پيدا كرد . ابن‌كثير گويد : « تأويل از مادّه : « آلَ يَؤول » يعنى : بازگشت به سوى آن است ، و مراد از « تأويل » ، نقل معناى ظاهر لفظ از آنچه كه براى آن وضع شده به معنايى است كه نيازمند دليل است و اگر اين دليل نباشد ، معناى ظاهرى لفظ رها نمىشود » . « 3 » و بدين‌گونه ، مدلول و معناى اين واژه را تغيير دادند ، و اين تغيير در كتب حديث منتشر گرديد ، تا آنجا كه بخارى در كتاب الأدب صحيح خود گويد : « باب كسى كه برادرش را بدون تأويل تكفير نمايد ، پس او چنان است كه [ پيامبر ( ص ) ]

--> ( 1 ) . نهاية اللغة ، ابن‌اثير ، مادّه « اول » . ( 2 ) . سنن دارمى ، ج 2 ص 129 . موطّأ مالك ، كتاب اللبس باب ما جاء فى الانتعال ، حديث 16 ، و سوره يوسف آيه 36 . ( 3 ) . نهاية اللغة ، ابن‌اثير ، مادّه « اول » . .