آمده است كه گفت : ( إِنْ كَانَ فِي الْجَنَّةِ صَبَرَتْ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ اجْتَهَدْتُ عَلَيْهِ فِي الْبُكَاءِ ) : « اگر در بهشت باشد ، شكيبائى كنم و اگر جز آن باشد ، در گريه بر او بيشتر مىكوشم » . « 1 » اكنون از موارد ياد شده و نظاير پرشمار آن در مىيابيم كه ، آنچه در قرن اول هجرى از واژه « اجتهاد » به ذهن افراد مىرسيد ، همان كوشش و تلاش بود ؛ اين معنى سپس در جامعه اسلامى دچار تحول گرديد و در « اصطلاح مسلمانان » معناى : « كشف و استنباط احكام فرعى شرعى از ادلّه تفضيلى آن » را پيدا كرد . دوم - اجتهاد در اصطلاح مسلمانان : غزالى در تعريف واژه « اجتهاد » گويد : « اجتهاد ، عبارت از كوشيدن و صرف توان در كارى از كارهاست ، و جز درباره كارهاى سخت و توان فرسا به كار نرود . . . ولى اين واژه در عرف علما به : « كوشيدن مجتهد در طلب علم به احكام شريعت » اختصاص يافته است . « 2 » و دهلوى گويد : « حقيقت اجتهاد ، كوشش و صرف توان در درك احكام شرعى از ادّله تفضيلى آن ، يعنى : كتاب و سنت و اجماع و قياس ، است » « 3 » همانگونه كه « محمد امين » نيز ، در كتاب « تيسير التحرير » ادلّه احكام را چنين

--> ( 1 ) . صحيح بخارى ، كتاب الجهاد ، ج 2 ص 92 ، و مسند احمد ، ج 3 ص 260 و 283 . ( 2 ) . المستصفى فى اصول الفقه ، چاپ مصر 1356 ه - ، ج 2 ص 101 ، و ابو حامد محمد غزالى ( متوفاى 505 ه - ) ، شرح حال او در كشف الظنون ، ج 2 ص 1673 ، آمده است . و نيز ، مراجعه كنيد : الأحكام آمدى ج 4 ص 141 . ( 3 ) . دائرة المعارف قرن بيستم فريد وجدى ، ج 3 ص 236 به نقل از رساله « الانصاف فى بيان سبب الاختلاف » از احمد بن عبد الرحيم دهلوى فاروقى حنفى محدثِ فقيه ( متوفاى 1176 يا 1179 ه - ) كه شرح حال او در « الاعلام زركلى » ج 1 ص 144 ، آمده است . .