و ابن ابى الحديد معتزلى نقل مىكند كه ، علماى مكتب خلفا درباره‌ى اقدام عثمان ، كه « حَكَم » پدر مروان را از تبعيدگاه به مدينه بازگردانيد ، گفته‌اند : « اگر چه پيامبر اجازه بازگرداندن او را نداده ، ولى از آنجا كه اجتهاد عثمان بدان رسيده بود ، بازگردان او جايز مىشد ؛ چون حالات و دوره‌هاى تغيير مىكنند » . « 1 » و ابن‌تيميّه گويد : « اين امرى اجتهادى است » . و در پاسخ انتقاد از آنچه ميان او و « ابن‌مسعود » گذشت گويد : « چون هر دو در گفتار خود مجتهد بودند ، خداوند حسناتش را پاداش داده و سيئاتش را مىآمرزد » . و گويد : « گاهى امام در كيفر دادن اجتهاد مىكند و به خاطر آن پاداش مىگيرد ؛ و اين گروه ، در آنچه كرده‌اند اجتهاد نموده و مرتكب گناه نشده‌اند ؛ بلكه براى اجتهاد خويش پاداش مىگيرند ، مانند شهادت « ابىبكره » بر عليه « مغيره » ؛ زيرا ابوبكره مردى صالح و از نيكان مسلمين بود و براى رضاى خدا شهادت داد و معتقد بود كه براى شهادتش پاداش مىگيرد ؛ « 2 » و اگر اقدام عثمان در تأديب « ابن‌مسعود و عمار » را از اين باب بدانيم ، بلامانع است . و اگر چنان است كه كسانى كه با يكديگر مىجنگند ، اگر همگى مجتهد باشند ، خطا و اشتباهشان بخشيده است ، « 3 » پس ، كسانى كه با يكديگر نزاع و دشمنى مىكنند ،

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغه ، ج 1 ص 233 . ( 2 ) . نمىدانم درباره‌ى « مغيره » و شهادت شهود چهارگانه بر اينكه او را در ميان دو پاى « امّ جميل » ديده‌اند ، چه مىگويد ، آيا او را نيز ، چون از صحابه رسول خداست ، مجتهد و مثاب مىداند ؟ ! ( 3 ) . حتى در موردى كه اجتهادش با نصّ كتاب و سنت مخالف باشد ؟ ! .