پايه‌هاى مذهب اماميه بر دوش آنان قوام يافته است . بارى اگر مذهب حقه اماميه راهى هموار دارد ، بىترديد به دست ايشان آماده و هموار شده و نشانه‌هاى آن ، با كوشش طاقت‌فرساى آنان ، برپا شده است ؛ و اگر قرار باشد كسى به عقايد و ديدگاه‌هاى اماميه رهنمون گردد ، اين راهنمايى ، جز از ناحيه ايشان ممكن نيست . شگفت‌آورتر آنكه او جماعت اماميه را نيز مخالف مذهب اعلام نموده است . بر ما معلوم نگشته است كه اين مذهب - كه تنها ويژه او و ديگر اخباريان بينواست - كدام است ؟ مذهبى كه انبوه شيعه اماميه - چه اصوليين و چه محدثان متعهد ديرين ايشان - با آن به مخالفت برخاسته‌اند . البته مقصود حاجى نورى از عبارت « جمهور قدما » جمعى از اصحاب پيشين حديث است ؛ كسانى چون صفار ( م 290 ) ، عياشى ( م 233 ) ، نعمانى ( م 360 ) و هم‌رديفان ايشان كه در كتاب‌هاى خود رواياتى آورده‌اند كه در پندار او بر تحريف قرآن دلالت مىكنند ؛ در حالىكه - هم‌چنان‌كه در فصل آتى خواهيم گفت - ذكر حديث در كتاب ، به هيچ‌وجه نمىتواند نشانه اعتقاد نويسنده آن باشد ؛ از اينرو نسبت دادن تحريف به ايشان ، تحميل رأى خود و گونه‌اى افترا بستن بر آنان است . همو به بنو نوبخت « 1 » - از متكلمان نامى شيعه - نيز نسبت تحريف داده است ؛ زيرا ايشان موارد جابجايى يك يا دو كلمه را - به حدى كه به اعجاز قرآن ضرر نرساند - مثل قرائات ابن مسعود يا قرائت « و سارعوا » - با واو يا بدون واو - را مجاز شمرده‌اند ؛ حال آنكه پرواضح است اين گونه موارد ، مربوط به اختلاف قرائت‌هاست و هيچ ارتباطى با مسأله تحريف ندارد . به راستى كه « الغريق يتشبّث بكل حشيش ؛ غريق به هر خاشاكى دست مىيازد » . وى به ابن شاذان ( م 260 ) نيز نسبت تحريف داده است . به اين دليل كه او در كتاب الايضاح از عامه و حشويه

--> ( 1 ) . بنو نوبخت - منسوب به نوبخت فارسى ، منجم - از خاندان معروف شيعه هستند ؛ دانشمندان بسيارى - در زمينه‌هاى كلام ، فقه ، اخبار ، اخلاق - از اين خانواده ظهور كرده است . جماعتى از ايشان به علم كلام شهرت دارند . ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى و ابو محمد حسن بن موسى نوبختى از همه مشهورترند . اينان به فلسفه و ديگر علوم پيشينيان شائق بوده‌اند . بدين‌جهت مخالفت‌هاى اندكى از ايشان - در پاره‌اى از مسايل - با ديگر متكلمان اماميه و فقها و محدثان پديدار شده است . ر . ك : حاشيه اوائل المقالات ، ص 2 .