و چون بازشناسى همه ديرها براى من ناممكن بود ، در اينجا تنها به ياد آورى چند دير مشهور كه در فرهنگ نامها ياد شده‌اند بسنده مىكنم . دير ابان [ د ر ا ] . دهى از غوطه دمشق است . ابن عساكر در تاريخ خود گويد : عثمان پسر ابان پسر عثمان پسر حرب پسر عبد الرحمن پسر حكيم پسر بو العاص پسر اميه در دير ابان مىزيست كه نزديك « قرحتا » است و دير منسوب به پدر او ، ابان است . « ابن ابى العجائز » آن را ياد كرده است . دير ابشيا [ د ر ا ] با باى تك نقطه و شين نقطه‌دار و ياى دو نقطه و الف كشيده . ديرى است در بخش‌هاى سعيد و اسيوط از مصر و اللّه اعلم . دير ابلق [ د ر ا ل ] با ياى تك نقطه ساكن و لام و قاف . ديرى است در اهواز از « كوّار » از بخش‌هاى اردشير خرّه . حارثه پسر بدر غدانى دربارهء آن چنين مىسرايد : [ 640 ] الم تر انّ حارثه بن بدر * اقام بدير ابلق من كوارا مقيما يشرب الصهباء صرفا * اذا ما قلت تصرعه استدارا « 1 » دير ابومينا [ د ر ا ] دهى مشهور در مصر است . دير أبّون [ د ر ا ب بو ] كه ابيون نيز گويند و اين درست است . ديرى است در « قردى » ميان جزيره ابن عمر و ديه « ثمانين » نزديك « باسورين » . و

--> تعقيب مانويان ) پرداختند . او عمر كلوذانى را نخستين مسئول آن ساخت ، و چون به سال 167 يا 168 عمر كلوذانى بمرد ، مهدى خليفه دومين مسئول اين وزارتخانه ، بنام محمد بن عيسى حمدويه را بجاى او گماشت . او بسيارى از دانشمندان ايرانى را بدين بهانه بكشت . ( ن . ك : طبرى III : 520 - 522 ترجمه ص 5138 ) ابن اثير ابن وزير را كلوازى مىنامد . اين كشتارها ، مانويان را ناگزير كرد تا خود را زير نام مسيحيت كه نزديك‌ترين مذهب به ايشان بود پنهان كنند . و به ديرها پناه برند و اين بر خلاف سنت كهن مانى بود . جاحظ ( م 254 ه ) ميان راهبان مسيحى و سياحان مانوى دو فرق نشان مىدهد : نخست آنكه مانوى حق ندارد در خانقاه بماند و بايستى هميشه در حال سفر و سياحت باشد . دوّم آنكه اعتراف به گناه براى مسيحى واجب است و براى مانوى حرام . شابشتى ، على دفتر خوان ، كه در پانوشت ( چ ع 2 : 441 ) شناسانده شده اشت ، در كتابى به نام « ديارات » بسيارى از اين ديرها را شناسانده است ، كه نسخهء ناقص آن شامل شناسايى 53 دير با تصحيح گورگيس عواد در بغداد ، بار دوم به سال 1966 م چاپ و پخش شده است . يك كشيش معاصر لبنانى به نام لويس شيخو ( 1859 - 1928 م ) كتابى به نام « شعراء نصرانيه » در شش جلد تاليف و پخش كرد . او بسيارى از شاعرانى كه به نام مسيحى گرد آورده است ، از همين مانويان يا ميترائيهاى مسيحى نما هستند ، كه مسيحى نمايى را بر مسلمان شدن ترجيح داده ، بر خلاف باور خود به دير پناه برده بودند . من در زير ليستى را كه وستنفلد در فهرست نام جاهاى معجمد در ج 6 ص 93 تا 95 براى ديرها ، كه ياقوت به طور پراكنده ، در سراسر معجمد آورده ، و در جاى آنها در ليست ديرها چ ع 2 : ص 639 - 710 نيامده است . و براى آسان پيدا كردن آن جلد و صفحه و سطر آنها را در زير مىآورم : ديارات الاساقف در نجف چ ع 2 : 642 . دير البخت چ ع 2 : 702 : 11 . دير حمار چ ع 2 : 646 : 8 . دير حنيناء چ ع 2 : 350 : 17 . دير زريقيه چ ع 2 : 660 : 6 . دير ساير چ ع 2 : 666 : 22 . دير مارى چ ع 1 : 395 : 20 . دير ماسرجان چ ع 3 : 63 : 15 . دير معبد 2 : 562 : 12 . دير ميخايل 2 : 702 : 11 ، 4 : 875 : 16 . دير نوبهان ( شايد نوبهار ) 2 : 684 : 11 . در پايان نام دو دير را كه در جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى - لسترنج آمده و در ليست ياد شده در بالا نيامده است براى آگاهى خواننده در زير مىآورم : دير بوزكرد نسطورى ص 495 . دير عمال - خانقاه كارگزاران ص 44 ياقوت آن را به صورت دير عمان نزديك حلب آورده است . زكريا قزوينى در آثار البلاد نام چند دير را آورده كه از خامهء ياقوت افتاده است ، و چند دير ديگر را لسترنج بر آنها افزوده است ، و چون بيشتر اينان ايرانيان مانوى يا ميترائيست بودند كه بر خلاف عقيدهء مانوى خود به ديرها پناه برده‌اند . ( 1 ) . آيا نمىبينى كه حارثه پسر بدر در دير ابلق در « كوارا » زيست كرده ، شراب خالص مىنوشد ، و به هنگام سخن گفتن سرش گيج مىرود ؟