ياقوت الحموي ( مترجم : منزوى )

پيشگفتار 50

معجم البلدان ( فارسى )

نزد پادشاه اسلاو فرستاده شد ، او در پنج‌شنبه 11 صفر 309 از بغداد به سوى بخارا ، خوارزم ، جرجانيه رهسپار شد ، تا به باشغرد رسيد ، كه ميان قسطنطينيه و بلغار است . اين كتابچه در دائرة المعارف بزرگ اسلام به خامهء آقاى عنايت الله رضا ج 4 ص 399 - 406 شناسانده شده است و از روى تك نسخه‌ى آستانهء رضوى به وسيلهء دكتر سامى دهّان عضو فرهنگستان دمشق تصحيح و از سوى همين فرهنگستان ، با پيشگفتار و فهرستها در سال 1959 م چاپ و پخش شده است . سپس به خامه‌ى بوالفضل طباطبائى مترجم سفرنامهء بودلف ، به فارسى گردانيده شده ، با فهرست‌ها در 175 صفحه پخش شده است . اين كتابچه از منابع ياقوت است و در شش واژهء زيرين گسترده از آن نقل مىكند ، و چون در برخى جاها متن معجم البلدان با چاپ فارسى طباطبائى ناهمگون است ، شايسته است كه در چاپ بعدى بدين اختلافها اشارت رود . اينك آن شش جايگاه : واژهء اتل در چ ع 1 ص 112 تا 114 صفحهء ترجمه 106 - 107 . واژهء باشغرد در چ ع 1 ص 468 تا 470 صفحهء ترجمه 216 - 217 . واژهء بلغار در چ ع 1 ص 722 تا 727 صفحهء ترجمه 648 - 651 . واژهء خزر در چ ع 2 ص 436 تا 440 . واژهء خوارزم د چ ع 2 ص 484 تا 486 . واژهء روس در چ ع 2 ص 834 تا 840 . سكّرى : حسن ( 212 - 275 ) بوسعيد پسر حسين . از موالى ايرانى عرب شدهء بصره است . ياقوت ، در يك جا « سكّرى » را « بو الحسن سكروى » مىنامد كه نادرست است ( چ ع 3 ص 820 ك 12 - 16 ) . شعرى كه ياقوت در اينجا از « سكروى » نقل مىكند همانند ديگر شعرهاى ضد شعوبى او است كه همه جا بنام « سكّرى » نقل كرده است . اين شعر در نكوهش ايرانگرايى بوطالب زيد پسر على غندجانى نوبندگانى است ، كه چرا در تاريخ گذارى ، ماه‌هاى فارسى « چون مهرگان » را به جاى ماه‌هاى تازى ( محرم - ذى حجه ) به كار مىگيرد . گزارش هميارى نوبندگانىها ، به هنگام خيزش بويه‌ئيان ، بر ضد خليفهء بغداد ، و همدردىشان با قيام كنندگان را ، مشكويهء رازى ( 320 - 420 ) در « تجارب الامم » ترجمهء منزوى ج 5 ص 214 مىبينيد . ياقوت اخبار و اشعار ضد شعوبى ، ضد ايرانى را بيش از صد و بيست جا ، به وى نسبت داده است . ن . ك چ ع 1 ص 76 فارسى 72 ، پانوشت 3 . سكّونى : بو عبيد الله عمر پسر بشر ( - 487 ) از خاندان ايرانى مولاى قبيلهء سكون كه برخى از ايشان شيعى بوده در شمار ياران امامان ما بشمار بودند ( قهپايى فهرست لقبها ج 7 ص 130 و ريحانة الادب ج 2 ص 207 - 208 ) جاى گفتگوى ما عمر شيعى بود ، چون به خدمت وزارة الزنادقهء عباسى درآمد شعرها بنام عرب پيش از اسلام ساخت . ياقوت بيش از شصت جا دربارهء ريشه‌شناسى واژگان عربى از وى نقل كرده است . ن . ك مقدمه چ ع 1 ص 7 ترجمهء فارسى ص 6 بكرى اندلسى گويد : هر چه من از سكونى نقل كرده‌ام ، همه از كتاب او « فى جبال تهامه » است كه او از بواشعث عبد الرحمن پسر عبد الملك كندى ، از عرام گرفته است . سكّيت ( ابن - ) يعقوب پسر اسحاق ( 186 - 244 ) لرخوزى اهوازى دورقى گنوسيست شيعى ، خود و پدر و پسرش يوسف ، در خدمت ادبيات عرب در دربار متوكل بودند و چون به هنگام باور پرسى ، حسن و حسين ( ع ) را بر فرزندان متوكل ترجيح داد ، به دستور او زير لگد تركان كشته شد . ( زركلى 9 : 255 ) . كارهاى سكّيت از منابع كار ياقوت است و 140 جا از او ، دربارهء تفسير شعرها نقل مىكند . ن . ك چ ع 1 ، ص 114 ترجمهء فارسى ص 197 ، پانوشت 2 .