بلدان . فقيه . شيزرى . مسعود : متن اصلى « بلدان » در جغرافيا نگارش ابن فقيه بوبكر همدانى ، احمد پسر محمد پسر اسحاق ، در پنج جلد بوده و اكنون در دست نيست . كوتاه شده آن ، از على شيزرى پسر حسن ( 413 ) با تحقيقات دخويه خاورشناس ( 1836 - 1909 م ) به عنوان « مختصر البلدان » در بريل سال 1885 م در 365 + 67 ص پخش شده است . ياقوت كه نسخهء كامل آن را در دست مىداشت ، تأليف اين كتاب را پيرامن سال 340 شمرده است ( معجمد چ ع 1 ص 787 س 15 ) و بيش از يكصد جا مسائل تاريخى را از وى نقل مىكند . بخشهايى از اين كتاب كه دربارهء ايران است ، به دست آقاى مسعود . ح . به فارسى گردانيده شد و بنياد فرهنگ ايران آن را به سال 1349 خ . در 302 ص پخش كرد . من در پانوشتهاى ترجمهء معجمد ، به صفحه‌هاى اين چاپ ترجمهء مسعود حوالت داده‌ام . ن . ك : مقدمه ياقوت ص 5 پانوشت 4 . بنّا ( ابن - ) : نامى است كه ياقوت در آثار خود به مؤلف احسن التقاسيم مقدسى داده است ، كه نياى او بوبكر ، بنّاى ساختمان بندر عكّا بوده است ( احسن ع ص 62 ترجمهء ص 220 ) گاهى نيز : بشارى ، مىآورد . ن . ك : مقدسى به يارى . بيان ( كتاب . . . ) : از يحياى عمرانى يمنى ( 489 - 558 ) هر چند كتاب در فقه است ( چلبى و هدية العارفين 2 : 520 ، زركلى 9 : 180 ) ليكن ياقوت آگاهىهاى جغرافيائى در سه جا از وى نقل مىكند ( چ ع 3 ص 96 / 214 / 789 ) . بيرونى : بوريحان ، محمد پسر احمد خوارزمى ( 362 - 440 ) نگارندهء تفهيم ، در اخترشناسى رياضى علمى ، نخست آن را به فارسى ، براى ريحانه دختر حسين خوارزمى نگاشت ، سپس به عربى گردانيد . ويرايش عربى تفهيم به صورت ماكسيميله از روى نسخهء دستنويس ش 8349 بخش خاورى موزهء بريتانيا ، همراه با ترجمهء انگليسى در برابر هر صفحهء در لندن 1943 م در 18 + 333 ص + 5 ص فهرست ، چاپ شد ( اذكائى . كارنامه بيرونى ص 47 ) . ويرايش فارسى با پيشگفتار محققانه در 196 ص از استاد جلال همايى ، نخست به سال 1318 خ . در 677 ص ، چ . چهارم نشر هما . تهران 1367 خ . پخش شده است . ياقوت در اين معجمد 16 جا از وى مسائل جغرافيايى ، رياضى و ايران باستان و يونان را نقل مىكند . من نيز دو نقشهء از آن را در پيش گفتار افزودم . بيّع ( ابن - ) : ن . ك : حاكم نيشابورى . بيهقى : على پسر زيد ، ابن فندق . ( 499 - 565 ) ياقوت در سال 613 از موصل به نيشابور رسيده ، كتاب « وشاح دمية القصر » بيهقى را به دست آورده است ( معجما 13 : 219 - 241 ) ياقوت « تاريخ بيهق » فارسى او را ديده ، و از كتاب و « مشارب التجارب » و كتابهاى ديگر او در معجما بسيار و در معجمد چندين بار ، با كنيت بو القاسم ده بار ياد كرده است . ن . ك چ ع 1 ص 628 ، ترجمهء فارسى ص 545 پانوشت 3 . و اين غير از ابو القاسم بيهقى اسماعيل پسر حسين است كه در چ ع 1 : 243 س 18 معرفى شده است . تاج الاسلام : شاگرد محمد توثى ( 460 - 530 ق ) در سه جاى معجمد ، از منابع ياقوت است . ن . ك : چ ع 1 : 474 ترجمهء فارسى ص 413 پانوشت 2 .