بسال 172 ق به پا خاست و اندلس را بگشود و نسبنامهء خود را به على پسر ابو طالب ( ع ) رسانيد . شريف ادريسى دوست ياقوت و شاگرد بليطى عثمان م 599 بود و زندگينامهء استادش را براى ياقوت گفته ، و ياقوت در ( معجما 12 : 141 - 167 ) آورده است . اديبى بو الحسن : از منابع نيمهء دوم كار ياقوت است . او در 56 جا در ( معجمد چ ع 3 و 4 ) مطالب جغرافيايى و ريشه‌يابى و ضبط واژگان را از كتابى كه اديبى بوالحسن نگاشته نقل مىكند ، و گاه از او خرده مىگيرد ( چ ع 3 : 745 : 19 ) ، در دو مجلد 1 و 2 معجمد از او ياد نشده است . وستنفلد نيز مدركى براى شناخت وى نشان نمىدهد . ازدى : ن . ك : معلاى ازدى . ازرقى : نام خانوادگى چند تن از دانشمندان است : 1 - بو محمد يحيا پسر محمد پسر عبد الله ازرقى . ياقوت براى شناسهء جغرافيايى « عمر حبيس » شعرى از وى به گواه آورده است . ( چ ع 3 ص 724 : 2 ) . 2 - بو الوليد ازرقى م 245 محمد پسر عبد الله . « اخبار مكهء » او به روايت اسحاق خزاعى را وستنفلد در گوته 1858 م همراه با سه « تاريخ مكه » از ديگران چاپ كرد . ( سركيس معجمط ص 429 ، 1918 ) نديم ترجمهء تجدد ص 184 معرفى او را دارد . او از كلبى نيز نقل مىكند ( چ ع 3 : 500 : 18 ) . ازهرى بومنصور : محمد پسر احمد هراتى ( 282 - 370 ) ياقوت در اين معجمد بيش از 270 بار به عنوان بو منصور يا « ازهرى » يا « هروى » از وى نقل مىكند . ن . ك : چ ع 1 ، ص 37 فارسى ص 35 . استخرى : بو اسحاق ابراهيم فارسى ( م 346 ) ن . ك مقدمهء ياقوت ص 7 پانوشت 6 . ياقوت بيش از 90 جا از وى نقل مىكند . اسحاق : گاهى ياقوت گويد : قال اسحاق . . . و گويا « اسحاق مرار » را خواسته باشد اسحاق ( ابن - ) : محمد ( 85 - 151 ) نگارندهء سيرهء رسول الله . ترجمهء فارسى كوتاه آن ، با حذف نيم بيشتر نام جاها ، از اسحاق همدانى ( 582 - 623 ) تصحيح دكتر اصغر مهدوى چ دوم تهران 1361 خ دو جلد 1325 ص . ياقوت در معجمد در 101 جا از نام ابن اسحاق و 12 جا از نام ابن هشام ، بازسازى كنندهء كتاب سيرهء ابن اسحاق ، ياد مىكند . ولى از دومين بازسازى اين كتاب به دست حسين بن على وزير مغربى شيعى تندرو ( 370 - 418 ) ياد نمىكند . اسحاق ( بو - ) : ياقوت گاهى نجيرمى ابراهيم ( م 255 ) را خواسته است . ن . ك نجيرمى در 4 جا . و گاهى بو اسحاق شيرازى فيروزآبادى ( 393 - 476 ) رييس نظاميهء بغداد را خواسته است و اين در 19 جا است : ابراهيم پسر على پسر يوسف در فيروزآباد زاده شد و در شيراز آموزش يافت و به سال 415 به بغداد رفت ، در علم كلام