اقليم چهارم : آغازش در آنجا است كه در نيمه روزى كه شب و روز برابر باشد ، سايهء شخص ايستاده چهار گام و سه پنجم و يك سوم يك پنجم گام باشد ، پايان اقليم نيز جايى است كه آن سايه در همان ساعت پنج گام و سه پنجم و يك سوم يك پنجم گام باشد . اين اقليم نيز از چين و تبّت و ختن و شهرهاى ميان آنها آغاز شده ، بر كوههاى كشمير ، بلّور ، بر جان « 1 » ، بذخشان ، كابل ، غور ، هرات ، بلخ ، طخارستان ، مرو ، قوهستان ، نيشابور ، قومس ، گرگان ، طبرستان ، رى ، قم ، كاشان ، همدان ، آذربايجان ، موصل ، حرّان ، عزاز ، و مرزهاى روم و جزيرهء قبرس ، رودس ، سيسيل ( صقليه ) مىگذرد و به درياى محيط بر تنگه ( زقاق ) كه ميان آندلس و كشور مغرب است مىرسد . پس مرز جنوبى اين اقليم در عراق نزديك بغداد و آنچه در اين خط در خاور و باختر آن قرار دارد مىباشد ، و مرز شمالى آن ، نزديك قاليقلا و كرانهء طبرستان تا اردبيل و گرگان و هر آنچه در آن خط باشد است . شهرهاى معروف آن جز آنچه ياد شد ، نصيبين ، دارا ، هردو « رقّه » ، راس عين ، سميساط ، رها ، منبج ، حلب ، قنسرين ، انطاكيه ، حمص ، و به روايتى ، مصيصه ، اذنه ، طرسوس ، سامره ( سرّمن‌رأ ) ، حلوان ، شهر زور ، ماسبذان ، دينور ، نهاوند ، اصفهان ، مراغه ، زنجان ، قزوين ، كرج ، سرخس ، استخر ، طوس ، مروروذ ، صيدا ، كنيسة السوداء ، عمّوريه ، لاذقيه مىباشد . بلندترين روز ايشان در آغاز اقليم چهارده ساعت و يك چهارم ، و در ميانهء آن ، چهارده ساعت و نيم ، و در پايان ، چهارده ساعت و سه چهارم ساعت است . درازاى اقليم از خاور تا باختر هشت هزار و دويست و چهارده ميل و چهارده دقيقه ، و پهناى آن دويست و نود و نه ميل و چهار دقيقه است و كل مساحت آن يك ميليون و چهارصد و هفتاد و سه هزار و هفتاد و دو ميل و بيست و دو دقيقه است . اقليم چهارم ، از ديدگاه ايرانيان از آن خورشيد و از ديدگاه روميان از آن مشترى ( هرمز ) است و نام فارسى آن « خرشاذ » « 2 » است . از برجها شير ( اسد ) « 3 » را دارد . اقليم پنجم : آغاز آن در جائى است كه در نيمهء روزى كه شب و روز برابر باشد [ 33 ] سايهء يك آدم ايستاده پنج گام و سه پنجم و يك ششم يك پنجم گام باشد . ميانهء آن در جائى است كه همان سايه در همان ساعت شش گام باشد ، و پايان اقليم جائى است كه در خاور و باختر آن منطقه شش گام و نيم دهم و يك ششم دهم گام باشد . پهناى اقليم به روايتى نزديك يكصد و سى ميل « 4 » است . از سرزمين تركستان خاورى و ياجوج پشت سد آغاز شده بر تركستان و قبايل آن و بر كاشغر ، اصيفون ، زاشت « 5 » ، فرغانه ، اسبيجاب ، چاچ ، اسروشنه « 6 » ، سمرقند ، بخارا ، خوارزم ، درياى خزر ، تا باب الابواب ( دربند ) ، برذعه ، ميافارقين ، ارمينيه ، راه‌هاى روم و كشور ايشان و روم بزرگ ، سرزمين جلالقه « 7 » و كشور آندلس گذشته به درياى محيط پايان پذيرد . ميانهء آن نزديك سرزمين تفليس و بخشى از ارمنستان و از گرگان و هر چه در اين خط از خاور به باختر مىباشد است . مرز جنوبى اين اقليم ، نزديك خلاط و دبيل ، سميساط ، ملطيه ، عموريه و هر شهر كه در اين خط

--> ( 1 ) . وخان ( تفهيم ص 199 ) برجيان چ ع 1 : 13 : 16 . ( 2 ) . خورشيد . ( 3 ) . برج پنجم . مردادماه كنونى . ( 4 ) . دويست و سى ( احسن التقاسيم . ترجمه منزوى ص 89 ) . ( 5 ) . ژاست ( تفهيم ص 199 ) . ( 6 ) . متن : اشروسنه كه غلط است . - چ ع - 1 : 245 . ( 7 ) . جليكا ( تفهيم . ص 200 ) چ ع 1 : 376 : 7 و ع 1 و جلّق چ ع 24 : 104 .