در اثر انفعال پديد مىآيد و موقعى كه كيفيت و ارادهء بر عضو مستقر و مستمر شود انفعال جديد حاصل نمىشود و در نتيجه شعورى حاصل نمىشود و لذتى ادراك نمىشود و از اين جهت است كه گمان كرده‌اند كه لذت خروج از حال غير طبيعى است و الم به عكس در صورتى كه لذت عين ادراك به وجود كمال است و الم عين ادراك « ما يضاد الكمال » است . لفظ لذت و الم نزد عامه بر ملايمات و منافيات حسى اطلاق مىشود و آنان از لذت و الم همين معنى را مىخواهند . لذات و آلام بر حسب قواى مدركهء آن‌ها منقسم مىشوند به لذات و آلام عقلى و وهمى و خيالى و حسى ، لذت و الم حسى عبارت از تكيف عضو لامس است به كيفيت ملموسه و خيالى عبارت از تخيل لذات و آلام مرجوة الحصول است و وهمى عبارت از ظنون نافعه و ضاره است و عقلى عبارت از تعقل كمال است در لذت و ضد آن است در الم و بدين طريق بالاترين لذايذ لذتهاى عقلى است و مولم‌ترين آلام آلام عقلى مىباشد . صدرا اين مسأله را به طور تفصيل مورد بحث و فحص قرار داده و مبناى خود را در لذات و آلام واقعى در مورد معاد و حشر اجساد و نفوس استوار كرده است . حشر و معاد « 1 » الواح سماويه - الواح عاليه - صدرا گويد نفوس فلكيه و عقول مفارقه هر يك به نوبهء خود لوحى مىباشند كه محل صور موجودات كاينهء جهان وجودند و مراد از الواح سماويه همان نفوس فلكيه‌اند كه الواح قدريه هم ناميده‌اند و الواح عاليه هم نامند و صحايف قدريه هم خوانند كه بعد از قضاى سابق حق كه مكتوب به قلم اعلى است در لوح محفوظ از محو و اثبات مكتوب حق است . و بالجمله الواح سماويه الواح قدريه و محو و اثبات‌اند و بعد از لوح محفوظ مىباشند كه مكتوب حق‌اند به واسطهء قلم اعلى . « 2 » كل كناية يكون فى الالواح السماويه و الصحائف القدرية فهو ايضا مكتوب الحق الاول بعد قضائه السابق المكتوب بالقلم الاعلى فى اللوح المحفوظ عن المحو و الاتبات و هذه الصحائف السماوية و الالواح القدرية اعنى قلوب الملائكة العمالة و نفوس المدبرات العلوية كلها كتاب المحو و الاثبات . الواح قدريه - لوح قضا و قدر الهى . « 3 » الهام - الهام عبارت از استفاضهء نفس است بر حسب صفا و استعداد آن از آن‌چه در لوح است يعنى استفادهء از آن‌چه در لوح است و الهام اثر وحى است و فرق بين الهام و وحى اين‌كه وحى قوىتر و صريح‌تر از الهام است وحى را علم نبوى و الهام را علم لدنى نامند و مانند نور چراغى است از غيب يعنى نور چراغ غيبى است كه بر دل‌هاى صاف فارغ از كدورات تابش مىكند زيرا همهء علوم در نفس كلى موجود است و نفس كلى . « 4 » در مرتبهء بعد از عقل كلى است و بالجمله آن‌چه از افاضات عقل كلى است وحى است و آن‌چه از اشراق نفس كلى متولد مىشود الهام است . امة فاضله - مدينه فاضله

--> ( 1 ) اسفار ، ج 4 ، ص 126 و ج 9 ، صص 62 ، 242 . ( 2 ) مشاعر ، ص 216 و اسفار ، ج 6 ، صص 293 ، 295 ، 394 . ( 3 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، ص 27 . ( 4 ) مفاتيح الغيب ، ص 145 .