للنفس ، تأكدت هذه الهمة و صارت ارادة مجزومة ، فاذا انجزمت ، فربما يقدم بعد الجزم فير تكب العمل ، و ربما يقف بعارض و لا يعمل به و لا يلتفت اليه ، و ربما يعوقه عايق فيتعذر عليه فها هنا اربعة احوال للقلب قبل العمل بالجارحة ، و هو حديث النفس ثم الميل ثم الاعتقاد ثم الهم ، فنقول : امّا الخاطر فلا يؤاخذ به ، لانه لا يدخل تحت الاختيار و كذا الهم ، و هما المرادان بقوله صلى اللَّه عليه و آله : عفى عن امتى ما حدثت به نفوسها ، فحديث النفس كما علمت عبارة عن الخواطر التى تهجس فى النفس و لا يتبعها عزم على الفعل ، فاما العزم و الهم فلا يسمى حديث النفس ، كما روى عن عثمان ابن مظعون حيث قال : يا رسول اللَّه نفسى تحدثنى ان اطلق زوجتى . قال : مهلا ، فان من سنتى النكاح . قال : نفسى تحدثنى ان اجب نفسى . قال : مهلا خصاء امتى دؤب الصيام . قال : نفسى تحدثنى ان انزهب بنفسى ، قال مهلا رهبانية امتى الجهاد و الحج ، قال : نفسى تحدثنى ان اترك اللحم ، قال مهلا فانى احبه و لو اصبته لاكلته ، و لو سألت اللَّه لا طعمنى ، فالخواطر التى ليس معها عزم على الفعل هى حديث النفس ، و لذلك شاور رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله اذ لم يكن معه عزم و هم بالفعل . و اما الثالث و هو الاعتقاد و حكم القلب بانه ينبغى ان يفعل ، فهذا تردد بان يكون اضطرارا او اختيارا ، و الاحوال يختلف فيه ، فالاختيارى منه يوآخذ به ، و الاضطرارى لا يؤاخذ به . و اما الرابع و هو الهم بالفعل فانه يؤاخذ به ، الا انه ان لم يعمل نظر . . . قلم - صدرا در مقام بيان معناى قلم گويد كه ذات بارى تعالى ابتدا جوهر مجرد قدسى را آفريد و به توسط او جوهر قدسى ديگرى آفريد و همين‌طور به طور مترتب در كمال و شرف و بعد از جهت فقر وسايط نفوس سماويه را آفريد و اجرام فلكيه و عناصر را آفريد و بالجمله هر كدام از عقول مجردهء طوليه علت وجود موجود عقلى و نفسى ديگر و اجرام فلكى و بسايط عنصرى و مركبات آن‌ها شده‌اند و از اين جهت از هر يك از آن‌ها تعبير به قلم شده است و تعبير به روح و به امر و كلمه و از قلم اول تعبير به ملك مقرب عقلى « و القلم الاعلى ملك روحانى قدسى و اللوح ملك نفسانى » و روح اعظم و بالجمله عقول را به اعتبار آن‌كه واسطهء فيضان صور علميه‌اند بر نفوس كليهء فلكيه و موجب وجود آن‌ها هستند و جهات ديگر قلم گويند و محل قضاى الهىاند همان‌طور كه نفوس سماوى محل قدرند . « 1 » قوابل سفليه - مراد موجودات حسى و اجسام و جسمانيات‌اند . « 2 » قواى جسمانى - ملا صدرا گويد تأثير قواى جسمانى با مشاركت وضع است و تأثير قواى جسمانى در مجردات ناممكن است . « 3 » قواى نباتى - ملا صدرا دربارهء قواى نباتى گويد : « 4 » قواى نباتى دو بخش‌اند يا خادم‌اند و يا مخدوم . آن قوه‌اى كه داراى درجه استخدام است يا فعل و تصرفش در غذا به خاطر شخص است و يا به خاطر نوع . در نوع اول يا براى بقاى شخص

--> ( 1 ) اسفار ، ج 6 ، ص 302 و ج 7 ، ص 47 و رسائل ، صص 150 و 157 . ( 2 ) رسائل ، ص 25 . ( 3 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 377 . ( 4 ) همان ، ج 1 ، سفر 4 ، صص 77 - 79 .