فرمود « وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » زيرا آن عين آب حياتى است كه فوران كرده در عالم اجسام جريان و سريان پيدا كرده است در نهرهاى اجرام . « 1 » فى ثانى العوالم و هو عالم المدبرات النفسانيه العالم الثانى عالم النفس ، فاول باب انفتح من بحر الجبروت الى هذا العالم ، هو الذى يسمى نفس الكل و الروح الامين و اللوح المحفوظ و الكتاب المبين ، و هو الماء الذى كان عليه عرش الرحمن ، و هو الماء المذكور فى قوله : وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ اذ هى عين ماء الحيوة الفوارة الجارية فى عالم الاجسام ، السارية الى سواقى الاجرام ، و هو المذكور فى قوله تعالى : خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ اذ كل النفوس منه استعدادها لقبول الكمالات لا ذواتها و حقايقها ، و من مواهب كمالاتها فيض الالهام ، كما ان فيض الوحى من عطايا عقل الكل ، لان الوحى اشرف و اشرق من الالهام ، و ان اشتركا فى الاعلام الباطنى ، و كذا المنامات الصادقة من فيضها ، و هو الماء المذكور فى قوله تعالى : أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها . و فى تفسير ابن عباس رضى اللَّه عنه هو ماء العلم ، و فى تفسير بعض . . . عالم مفارقات - عالم عقول و نفوس . « 2 » عالم مقدار - مراد از عالم مقدار عالم صور مقدارى شبحى است كه عالم صور اشباح گويند « و اعلم ان العالم المثالى هو عالم روحانى و جوهر نورانى شبيه بالجواهر الجسمانى فى كونه محسوسا مقداريا و بالجواهر المجردة العقلية فى كونه نورانيا و ليس به جسم مركب مادى و لا جوهر مجرد عقلى لانه برزخ و حد فاصل بينهما و كل ما هو برزخ بين الشيئين لا بدوان يكون غيرهما » « 3 » و اشباح و اشباح برزخيه و مثل معلقه . عالم ملك - مراد از عالم ملك عالم شهادت و طبيعت است و گاه از عالم ملك ، جهان وجود به طور مطلق و كلى اراده شود و در هر حال معنى خاص عالم ملك عالم شهادت و ناسوت است كه جهان جسمانى و عالم اجسام و ماده و ماديات باشد و مقابل عالم ملكوت و ظل و پرتوى از آن مىباشد . « 4 » و ملك . عالم ملكوت - مراد از عالم ملكوت عالم غيب است و عالم مجردات است و بر دو قسم است يكى ملكوت اعلى كه عالم مجردات محضه باشد و ديگر ملكوت اسفل كه عالم صور مقدارى است . عالم ملكوت اعلى را عالم ملكوت عماله هم گويند . « 5 » عالم نفس - در مقابل عوالم حسى ، جسمى و عقلى است . عالم نفوس . « 6 » عام - آن‌چه شمول دارد و شامل افراد بسيار شود . عبث - كلمه عبث به معناى بيهوده و مهمل آمده است . ارتكاب و انجام عملى كه فايدهء آن معلوم نباشد عبث ناميده‌اند و از نظر فلسفى هر فعلى كه مبدأ بعد و اول آن تخيل باشد بدون فكر و انديشه و قوت شوقيه كه مبدأ بعيد و متوسط

--> ( 1 ) مفاتيح الغيب ، ص 453 . ( 2 ) مبدأ و معاد ، ص 320 . ( 3 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 302 و ج 1 ، سفر 2 ، ص 43 و چاپ سنگى ، ج 3 ، ص 63 و ج 1 ، ص 74 . ( 4 ) همان ، چاپ سنگى ، ج 4 ، ص 133 . ( 5 ) رسائل ، ملا صدرا ، صص 151 ، 283 . ( 6 ) همان ، ص 151 .