و معارف الهيه و اخلاق فاضله‌اى است كه در آن نقش بسته است و اعمال و افعال آنان در اندك زمانى و به آسان‌ترين وجهى محاسبه مىگردد و سپس با وجد و سرور به اهل و خويشاوندان و همگنان خود مىپيوندند ، همان‌طور كه در قرآن مجيد مىگويد ) « فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ . فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً . وَ يَنْقَلِبُ إِلى أَهْلِهِ مَسْرُوراً » « 1 » و آن كس ، مؤمن سعادتمند است زيرا كتاب و صحيفه اعمال او از جنس الواح عاليه‌اى است ( كه در آن‌ها صور عاليهء علميه و معارف عقليهء الهيه نقش بسته و صحيفه اعمال او مورد تكريم و تحسين الهى در مقامى عالى و بالاتر از فهم و ادراك عمومى قرار گرفته و از صور اوهام و تخيلات نفسانى و نقوش و رسوم جسمانى منزه و مبرى است ) و صحيفه‌اى است كه صور نيات و اعمال و اخلاق فاضله در آن به دست مسافران راه حق و سالكان طريق معرفت و عبوديت و خوبان و نيكوكاران گرامى نگاشته شده است . همان‌طور كه در آيهء شريفهء « فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ . مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ . كِرامٍ بَرَرَةٍ » « 2 » بيان گرديده . و اما آن كس كه كتاب و صحيفهء اعمالش به دست چپش داده مىشود او منافق و شقى است . زيرا كتاب او از جنس اوراق و نوشت ابزارهاى عالم سفلى جسمانى و صحيفه‌هاى محسوس و قابل احتراق است ، همان‌طور كه خداى متعال در قرآن كريم مىگويد « إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ . وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ . كِتابٌ مَرْقُومٌ . وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ » « 3 » و اما كافر ( مطلق كه نه باطنا و نه ظاهرا ايمان به خدا ندارد ) كتابى ( كه حاكى از احوال و اوصاف او باشد ) ندارد ( زيرا كفر همه اوصاف را محو و نابود مىكند و اثرى جز سياهى مطلق ناشى از كفر در صفحات نفس باقى نمىگذارد ) ولى از شخص منافق ( كه كفر را در زير حجاب نفاق پنهان نموده و خود را ظاهرا مسلمان نشان مىدهد ) در مورد ايمان لفظى ظاهرى و عهد و ميثاقى كه اسلام از وى گرفته است ، پرسش مىشود و به مضمون آيهء شريفهء « إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ » « 4 » در حق او گفته مىشود كه او شخصى بود كه در دار دنيا ايمان به خداى بزرگ نياورده بود ( و ايمان او لفظى و ظاهرى بود ) . پس شخص معطّل به كسر طا ( كه قايل به تعطيل عالم از وجود مدبرى قادر و حكيم است ) و همچنين شخص مشرك ( كه براى عالم ، دو و يا سه مبدأ قايل است ) و شخص جاحد ( كه منكر وجود خدا است و براى عالم مبدئى جز خدا به نام طبيعت و يا دهر قايل است ) همگى تحت عنوان منافق داخل مىشوند و منافق ، در حقيقت ، يكى از اين سه طايفه است و صواب ظاهرى اسلام ( كه به طور ظاهر خود را به آن نسبت مىدهد ) در عالم آخرت مفيد و نافع به او نيست ، هر چند همين اسلام ظاهرى صورى براى عوام الناس و ضعفا ( كه از درك علوم معارف الهى محروم‌اند نافع و مفيد و موجب نجات آن از عذاب ابدى است ) . « 5 » و اما آنان كه كتاب و صحيفه اعمالشان از پشت سر به آنان داده مىشود ، ايشان كسانى هستند كه در دار دنيا كتاب خدا به آنان عرضه

--> ( 1 ) انشقاق / 7 - 9 . ( 2 ) عبس / 13 - 16 . ( 3 ) مطفّفين / 7 - 10 . ( 4 ) حاقه / 33 . ( 5 ) ترجمه شواهد ، صص 430 - 431 .