لبّ سخن در باب زمان و حركت خلاصهء تحقيق ارزنده ملا صدرا در مقابل انبوه اظهارها نظرها اين است : 1 - حركت خروج از قوت به فعل است در همهء حركت‌ها و مثلا حركت در كيف كه تغيير شكل است در امور مادى و كميات يعنى كيفيات متصل به كميات آن‌چه در مراحل گوناگون حركت ظاهر مىشود همان چيزهايى است كه بالقوه در موضوع حركت موجود بوده است و همين‌طور حركت در كميات افزوده شدن و كم شدن از حجم‌ها امورى است كه بالقوه بوده است و به وسيله حركت فعليت يافته و حركت در « اين » يعنى مكان كه انتقال تدريجى از مكانى به مكان ديگر باشد براى رسيدن به اهداف هم خود حركت‌ها و هم اهداف بالقوه در ذات متحرك بوده است و به وسيله حركت فعليت يافته است و از اين رو است كه گفته‌اند همهء حركات و حتى حركات افلاك غايتى را دنبال مىكنند و همين‌طور است حركت در متن جوهر . 2 - زمان از لحاظ ماهيت مقدار حركت است . زمان معمول و مورد استناد مقدار حاصل از حركت فلك اعلى است و مقدار همهء حركات ديگر هم زمان است و اصولا موقعى كه ثابت شد كه حركت در مقوله جوهر هم واقع است و كل موجودات بالذات در حركت اندازه حركات جزيى جمعا يك حركت كلى تحقق مىيابد كه زمان كلى مقدار حركت كلى موجودات خواهد بود . و اندازه‌گيرى زمان به حركت است . مشكلى كه در اين جا به وجود آمده است اين است كه حركت مولد شب و روز ثابت است و زمان حاصل از آن را مىتوانيم با آن حركت اندازه بگيريم لكن اگر به طور مطلق بپذيريم كه زمان مقدار هر حركتى است در اين صورت معيار اندازه‌گيرى نخواهيم داشت ، زيرا حركات بر حسب تعداد متحركات مختلف‌اند پاره‌اى از حركات سريع‌اند و پاره‌اى كند ، نه تنها در حركات مكانى و بلكه در حركات كمى ، كيفى . 3 - حركت و زمان هر دو موجودند و كسانى كه آن را موهوم دانسته‌اند معنى وجود را ندانسته‌اند از ديدگاه ملا صدرا وجود منبسط دامنه‌اى بس گسترده دارد تا آن جا كه شامل موهومات هم مىشود هر آن‌چه در حسّ آيد ، در وهم آيد ، در قوهء خيال آيد مشمول وجود است يعنى مشمول مراتب وجود است نهايت وجود مراحل دارد و متفاوت است ، ضعيف ، قوى ، اقوى و اضعف ، وجود در ذهن ، در خيال ، در وهم و در عقل و در خارج از آن‌ها . جهان پر از وجود و بلكه عين وجود است حركت و زمان شؤون وجودند . « 1 » زوجيت - زوجيت يكى از كيفيات مختص به كميات است . « 2 » زيت - ملا صدرا گويد زيت عبارت از امداد فيض الهى كه حاصل از شجرهء مباركهء زيتونه است و نشأت مقدسهء مصطفويه كه كمال اعتدال آن است اين كلمهء مأخوذ از آيه نور است . « 3 »

--> ( 1 ) تفسير آيه نور ، ص 144 . ( 2 ) اسفار ، ج 4 ، ص 183 . ( 3 ) تفسير آيه نور ، ص 144 .