السادس الذكر ، الصورة الزايلة اذا عادت و حضرت سمى وجدانها ذكرا ، و ان لم يكن الادراك مسبوقا بالزوال لم يسم ذكرا ، و لهذا قال الشاعر : اللَّه يعلم انى لست اذكره * و كيف اذكره اذ لست انساه قال الفخر الرازى بعد اعادة الشبهة التى اصر عليها فى اتها غير ممكنة الانحلال : و ها هنا سر اخر ، و هو انك لما عجزت عن ادراك ماهية التذكر و الذكر ، مع انه صفتك ، و تجد من نفسك جملة انه يمكنك الذكر ، فانى يمكنك الوقوف على كنه المذكور ، مع انه ابعد الاشياء مناسبة منك ، فسبحان من جعل اظهر الاشياء اخفاها . اقول : بعد ما علمت وجه انحلال تلك الشبهة ، اعلم : ان اللَّه اقرب الاشياء الينا من جهة اصل ذواتنا ، و انما خلقنا و هدانا لنتوصل الى اصل معرفته ، و نصل الى دار كرامته ، و نشاهد حضرة الهيته ، و نطالع صفات جماله و جلاله ، و لا جل ذلك بعث الانبياء و انزل الكتب من السماء لا لان نكون من ابعد الابعدين و اشقى الاشقياء المتحيرين . و بالجمله صورت زايله بعد از عودت و حضور به نام ذكر خوانده مىشود و اگر مسبوق به زوال نباشد ذكر ننامند پس ادراك مسبوق به زوال را ذكر نامند و در اين‌كه آيا خزانهء معقولات منفصل الوجود است از انسان يا نه ميان حكما اختلاف است بعضى گويند منفصل الوجود است و بعضى گويند متصل الوجود ، براى روشن شدن نظر صدرا خيال . « 1 » ذوق - ذوق قوتى است مترتب در عصب مفروش بر جرم زبان كه به واسطهء آن مزه‌ها ادراك مىگردد . صدرا گويد : ذوق از مهم‌ترين قواى ظاهرهء پنج‌گانه است و بعد از لمس براى حيوان بس مهم است و شبيه‌ترين قوى است به لامسه و از اين جهت لمس ثانى است زيرا ذوق نيز عبارت از شعور بما يلائم الطبع است . و بالجمله گويد قوه چشايى اعم قواى پنج‌گانه طاهره است . « 2 » بعد از قوه لامسه براى حيوان و شبيه‌ترين قوى به قوه لامسه ( يعنى قوه ذايقه اشبه به لامسه است ) و آن را لمس ثانى توان گفت زيرا قوه ذايقه نيز عبارت از شعور به امور ملايم بدن است براى جلب آن‌ها و نيز هر گاه نياز به غذا زياد باشد قوىترين مدركات ذايقه است و ذوق نيز مشروط به لمس است و لكن لازم است كه جرم ذى طعم نافذ شود در آلت ذوق يعنى در جم آلت چشايى نافذ شود تا چشايى انجام شود و آلت چشايى زبان است حال يا خود زبان بالذات آلت چشايى است و يا به واسطه لعاب و رطوبت لعابيه از جرم زبان منبعث مىشود و قهرا آن رطوبت بايد خودش بىمزه باشد تا اين‌كه بتواند مزه‌ها را به آلت چشايى برساند و هر گاه با طعمى درآميزد قهرا به درستى قوه چشايى مزه‌ها را يا مزه فلان خوردنى را مشخصا نمىتواند معلوم كند و حق اين است كه آلت چشايى يعنى زبان خود بايد بدون مزه باشد مطلقا و يا كم‌مزه باشد يعنى ضعيف الطعم باشد تا اين‌كه بتواند طعوم را ادراك كند . « 3 » ذهن - ذهن عبارت از قوت نفس است بر اكتساب علومى كه حاصل نباشد براى نفس و

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، صص 509 ، 511 . ( 2 ) همان ، ج 1 ، سفر 4 ، ص 165 . ( 3 ) همان .