السيد جعفر السجادي

24

فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملا صدرا ( فارسى )

سيد حيدر گويد « فالوجود الحقيقى لا يكون الا الحقّ » ( همان ، 176 ) و كل شئ هالك الا وجهه . و اعلم ان ظهور الحق فى صور الوجودات بعينه ظهوره الواحد فى صور الاعداد . ( همان ، 190 ) فكذلك الوجود او الحق اذا تقيد بقيد سمّى به كما سمّى اولا بالعقل ثم بالنفس ، ثم بالفلك ، ثم بالاجرام ، ثم بالطبايع ، ثم بالمواليد و امثال ذلك . عين مراتب وجود ملاصدرا را بيان مىكند كه از مبدأ فيض در لباس مفارقات عقلى و نفسى و اجرام فلكى و طبيعى تجلى مىكند . وى گويد : در واقع نفس ، عقل ، اجرام و غيره همه شؤونات خداوندند . و همهء اين‌ها اسماى حق‌اند . در باب توحيد وجودى ( همان ، 216 ) بحث دقيقى دارد . لكن بايد اشاره كنم كه سيد حيدر در مسأله نور از شهاب الدين سهروردى كاملا متأثر است كه گويد نور نامى از نام‌هاى خداوند است و به اعتبار شدّت ظهورش و ظهور اشياء به وسيلهء آن خود را نور ناميده است ( آيه نور ) زيرا وى در مظاهر آسمان‌ها و زمين ظهور كند . ( همان ، 258 ) . و سپس به تفسير آيهء نور به سبك خاص به خود پرداخته است . چنان كه ابن سينا و بسيارى از عارفان درصدد تفسير فلسفى و عرفانى اين آيه بر آمده‌اند . و گويد : نور السموات و الارض يعنى مظهر آسمان‌ها و زمينى . آياتى از قرآن مجيد كه حاوى كلمه نور است بياورده و تفسير كرده است درست به مانند ملاصدرا ، سيد حيدر در تعريف ظل و نور از سهروردى متأثر است بدون اين كه نام او را برده باشد ( همان ، 261 ) . بررسى كتاب نقد النقود : اصل اول . در بحث از وجود و اطلاق و بداهت آن مىباشد . خلاصه اين مبحث اين است كه وجود مفهومى ، غير از وجود بحث و محض است كه ذات خداوند است ( 626 ) بيان او در باب ظهور وجود در مظاهر و مراتب تكثرات عين بيان ملاصدرا است با كمى تفاوت در عبارت و بنابراين ملاصدرا در اين باب كاملا متأثر از سيد حيدر شده است . وى در باب جعل گويد : قوابل و حقايق مطلقا به جعل جاعل نمىباشد يعنى حقايق ممكنات و ماهيات معدومه و اعيان ثابته كه به نام مظاهر الهى ناميده شده‌اند به جعل جاعل نيست و همهء آن‌ها بازگشت به حقيقت حق و شؤون ذاتى او مىكنند ( همان ، 680 ) و اين همان بيان ملاصدرا است در مراتب وجود . در تعريف نور گويد : ظاهر بالذات و ظاهر كنندهء غير است ( همان ، 690 ) . در تعريف هيولى گويد : چيزى است كه قابل تمام صور و اشكال و فعل و انفعالات است . ( همان ، 691 ) . در باب ظهور حق در صورت‌هاى موجودات ( همان ، 701 ) بحث مفصلى دارد . سيد حيدر گويد وجود منقسم به دو قسم مىشود ، وجود فىذاته و وجود من غيره كه موجوداتى كه وجودشان از غير باشد وجود آن‌ها عاريتى است . من حيث ذات عدم‌اند و من غيره موجودند ، پس موجود حقيقى خداوند است كه به نور و وجود ناميده شده است و وجود او وجود حقيقى است . ( همان ، 264 ) . سيد حيدر تقريبا براى آيهء نور همان تفسيرى را كرده است كه شهاب الدين سهروردى . سيد حيدر در باب توحيد ذاتى و صفاتى و افعالى و نحوهء بيان آن به طور قطع پيش كسوت ملا صدرا است و در تمام موارد مسألهء وجود حقيقى و وحدت آن را مطرح كرده است و از آن راه مسائل مربوطه را حلّ و فصل كرده است . ( همان ، 477 ) .